سلسله مباحث آینده پژوهی( قسمت دوم)

اندیشکده مجازی سیمرغ باریخ: گروه پویش و پردازش سیاسی

گرد آوری: فاطمه سنایی

دکتر میرکوشش:دوستا ن برای این که کمی از شتاب مباحث کم کنیم تا همه عزیزان بتوانند استفاده کنند و برای شناخت بیشتر ماهیت و هویت آینده ه پژوهی می پردازیم به همان سئوال اول چیستی و چرایی آینده پژوهی از منظر هستی شناسی و هویت شناسی سپس در آینده نزدیک به مباحث قبلی باز خواهیم گشت
نیکخواه: آینده‏پژوهی دانش و معرفتی است که چشم مردم را نسبت به رویدادها، فرصت‏ها، مخاطرات احتمالی آینده باز نگه دارد. ابهام‏ها و تردیدها و دغدغه‏ های فرساینده مردم را می‏کاهد، توانایی انتخاب هوشمندانه جامعه و مردم را افزایش می‏دهد و به همگان اجازه می‏دهد تا بدانند که به کجاها می‏توانند بروند (رویکرد آینده تحلیلی یا اکتشافی)، به کجاها باید بروند (آینده هنجاری) و از چه مسیرهایی می‏توانند به سهولت بیشتری به آینده‏های مطلوب خود برسند (رویکرد تصویربرداری و یا راهبردهای معطوف به آینده ‏سازی).
میرمسعودی: علم به آینده، از ابتدای تاریخ از ارزش ویژه ای برخوردار بوده است و شناخت روندهای پیش رو، امروزه از مهم ترین وظایف مراکز مطالعاتی در حوزه مسائل استراتژیک به شمار می رود. در این نوشته پس از نگاهی اجمالی به روند مطالعات آینده از سده های باستان تا دوران مدرن، به بررسی دو رویکرد آرمان گرایانه و واقع گرایانه در مطالعات آینده نگر پرداخته و به رهیافت های علمی مکاتبی اشاره شده است. در دوران کنونی نیز، با تأکید بر نقش تکنولوژی و گسترش ارتباطات و اطلاعات میان جوامع و افراد، تلاش های علمی و پژوهشی که مهم ترین مراکز آینده پژوهی در جهان انجام داده اند، معرفی شده.
سنایی: هدف نهایی از مطالعات آینده پژوهی چیست؟
دکتر مطهر نیا: مبدا آینده پژوهی در آمریکا و تا حدی در اروپا است . در دهه نخست قرن 20 مطرح و در سال پایانی در دهه 40 آن با ورود اندیشکده ی رند و دیگر تلاش ها در این زمینه گسترش یافت .کلوپ رم یا باشگاه بین المللی آینده پژو هان و .... را باید در قرن 20 ردیابی نمود
دکتر میرکوشش: وندل بل در کتاب مبانی آیند ه پژوهی اهداف نه گانه ای را برای آیند ه پژوهی بر شمرده است :
•    مطالعة آینده های ممکن.
•    بررسی آیند ه های محتمل.
•    بررسی تصویرهای آینده.
•    مطالعة بنیان های معرفتی آیند ه پژوهی.
•    بررسی بنیان های اخلاقی آیند ه پژوهی.
•    تفسیر گذشته و تعیین موقعیت حال.
•    تلفیق دانشها و ارز شها به منظور طراحی اقدامات اجتماعی.
•    افزایش مشارکت مردمی در تصویرپردازی از آینده و مشارکت در طراحی آن.
•    ترویج تصویری خاص از آینده و حمایت از آن.

سنایی: مشتمل بر مجموعه تلاش هایی است که بااستفاده از تجزیه و تحلیل منابع، الگوها و عوامل تغییر و یا ثبات، به تجسم اینده های بالقوه و برنامه ریزی برای آنها می پردازد. آینده پژوهی منعکس می کند که چگونه از دل تغییرات )یا تغییر نکردن(»امروز«، واقعیت»فردا«تولد می یابد.آینده پژوهی معادل لغت لاتین »Futures Study« است. کلمه جمع Futures به این دلیل استفاده شده است که با بهره گیری از طیف وسیعی از متدلوژی ها و بجای تصور »فقط یک آینده«، به گمانه زنی های سیستماتیک و خردروزانه، در مورد نه فقط»یک آینده«بلکه»چندین آینده متصور«مبادرت می شود.
دکتر مطهر نیا: بله این نگرش در تعریف آینده پژوهی متداول است .  آینده مملو از عدم قطعیت و انباشته از گمانه ها است. نحوه ی مطالعه آن نیز محدود به یک دیسیپلین و یا یک روش نیست پس Futures study است. اما قبل از آینده و شناخت آن به نظر من باید زمان و نسبت آن با زمین و انسان را سنجید.
دکتر مطهر نیا: آینده پژوهی تلاشی است فعال برای چیره شدن "بر" (زمان) ، و مدیریت (زمانه) "در" زمان .
دکتر مطهر نیا: هر کدام از نظریه پردازان در باب هدف آن نگرش های گوناگون دارند
 تسریع کننده تغییر ، پیر هایوارد ،تسریع کننده تمدنی  اسلاتر،ایجاد کننده رفاه و آسودگی، بل و...
ترسیم آینده ای ممکن ، محتمل و مطلوب برای شناخت آینده و پردازش آن در دستور کار است. بشر با این کوشش تلاش دارد دچار غافلگیری استراتژیک نشود و آینده را مانند گذشته از دست ندهد! 
دکتر میرکوشش: یا حداقل از آینده زمان بهتر از گذشته آن بهره برداری نماید . کارکرد علوم گوناگون همین است . اساسا علم آمده است تا مجهول حال را در آینده معلوم سازد .
سنایی: پس میشه گفت عبور از پیشگویی و خلق آینده بدیل
دکتر مطهر نیا: بله نگرشی تفسیری متکی بر معرفت شناسی کوهنیسم برای ایجاد یک انقلاب پارادایمی در قالب آینده نگاری معطوف به پردازش آینده مطلوب در ذهن مخاطب . پیش بینی اثرگذار یا خواهان اثرگذاری.بله آینده پژوهی با پیشگویی متفاوت است ولی پیشگویی را رد نمی کند . در پارادایم نخست یعنی پیش بینی بخشی از این پارادایم به عرفان و اشراق نیز توجه دارد
دکتر میرکوشش: رابطه میان علم و آینده پژوهی چیست؟
آیا آینده پژوهی علم است یا هنر؟
سناتور:آیا پژوهش به معنای دنبال کردن جریانی است برای کشف حقیقت؟پژوهش آینده امری غیر اجتناب انگیزاست ؟
دکتر میرکوشش:واژه‌ پژوهش(research) و مترادف‌های آن مانند جستجو، بررسی، مطالعه و تحقیق، تفحص و تتبع در واقع اسم یا عنوان یکی از فعالیت‌های علمی انسان است؛ فعالیتی که هدف آن «شناختن امور ناشناخته» است. این فعالیت به روش‌های مختلفی می‌تواند انجام گیرد، ولی در صورتی نتایج آن با ارزش و معتبر خواهد بود که با روش و شیوه‌های خاص صورت گیرد و از ابزار و منابع خاصی استفاده شود. واژه‌ پژوهش در زبان عادی (عرفی) به همه‌‌ شکل‌های مختلف این فعالیت‌ علمی اطلاق می‌گردد.
دکتر مطهر نیا: علم را باید در سطح کلان در سه سطح دید :علم به معنای knowledge، علم به معنای معرفت episteme ،علم تجربی .science .دانش به مجموعه آگاهی هایی گفته می شود که در ذهن آدمی قابل حصول است. این آگاهی ها در ذهن بشر به صورت پیشافرض ها یا پنداشت های موجه تصویر پیدا کرده  تصور می شوند.علم به معنای شاخه‌ای از دانش بشری است که متضمن مشاهده، تجربه، و تکرار پذیری نظام یافته است.
دکتر میر کوشش :علم در لغت به معنی یقین, معرفت و دانش است و در مفهوم کلی خود بر هر نوع آگاهی نسبت به اشیا، پدیده ها، روابط و … اطلاق می شود.علم را در مفهوم کلی و عام آن knowledge می گویند. ولی از واژه علم مفهوم خاصی نیز تعبیر می گردد و آن science است که مقصود آن بخشی از دانستنیها و آگاهیهای نوع بشر است که به روشهای تجربی قابل اثبات و تایید باشد.بنابراین علم مطالعه جهان طبیعت است و با فرآیند پرسش علمی در مورد طبیعت جهان همراه است.
شعور متعارف در تعریف به مجموعه دانش هایی گفته می شود که بشر از راه های گوناگون کسب می کند . نه لزوما از راه تجربی .معرفت یک جهت گیری چند وجهی و سویه گیری تک وجهی دارد:
چند وجهی است چون در زمان است.تک سویه است چون بر زمان است.
در زمان بودن موجب می شود سه ساحت زمان را در قالب گذشته ، حال و آینده در نظر قرار گیرد
آینده پژوهی به واسطه هویت زمان و زمانه ای بودن آینده و رویکرد فرارش خود یک معرفت متعارف با جهت گیری های عالمانه برای کشف آینده های بدیل و مدیریت آن است.
“ادوارد کورنیش”روش های آیند ه پژوهی را تنها در قلمروعلم و خرد، معنی کرده و امور غیبی و فراطبیعی را در حوزة آیند ه پژوهی راه نمیدهد. کورنیش در مقالة آیند ه پژوهان خودسرنوشت باوری را نیز هم طراز با اندیشه های غیب باوری دانسته و آن را هم مردود میداند. او در کتاب آینده پردازی خودهمچنان بر تسلط منطق و علم بر آینده پژوهی اذعان دارد وبا این باور، رو شهایی همچون: پایش، تحلیل روند، پایش روند، پیش بینی روند، سناریوها، نظرسنجی، توفان فکری،مدل سازی و شبیه سازی، باز یها، تحلیل تاریخی و چشم اندازرا در زمرة رو شهای معتبر آیند ه پژوهی برمیشمرد.
“ریچارد اس الوتر” توجه آیند ه پژوهی را رشته ای دانشگاهی، و دارای اصول و رو شهای تحقیق مختص به خود میداند و تکوین این دانش را در پرتو شکل گیری چهار سنت جهانی می داند:سنت مبتنی بر تجربه گرایی آمریکایی، سنت فرهنگ بنیان اروپایی، سنت چند فرهنگی و غیرغربی و جنبش فراگیر آیند ه ها که از فلسفة “کنویلبر” نشأت گرفته است. بر این اساس،آیند ه پژوهی دربرگیرندة کاملی از واقعیات ذهنی و عینی انسان است. بر این منوال به منظور درک آینده باید از رو شهای روحانی، معنوی، درونگرایانه، سنت ها و فلسفه های موجود بهره گیریم. او همچنین نگرش غربی را نقد میکند. این نگاه موجب پیدایش دو رویکرد نسبت به آینده خواهد شد که از آن با عنوان رویکرد خوش بینانه به فناوری ها و رویکرد بدبینانه به فناوری ها یاد شده است. اس الوتر معتقد است فرهنگ غربی حال باور است و آن هم به دلیل خصوصیت خردگرانه ومادی گرایانه ای است که در بطن خود دارد.
دکتر مطهر نیا: آیند پژوهی هم علم است هم فن است و هم هنر.

دکتر میرکوشش :جایگاه آینده پژوهی در علوم سیاسی و روابط بین الملل چیست؟
نیکخواه: تلاش عمده آینده‌پژوهی در روابط بین‌الملل، حول درک نیروهایی است که آینده را شکل خواهند داد.
دکتر مبرکوشش: علوم سیاسى اصطلاحى است که با اوج گرفتن مکتب اثبات گرایى رواج پیدا کرد، در حالى که تا قبل از آن، واژه سیاست کاربرد بیشترى داشت. علم سیاست به عنوان رشته ای از رشته های زیرمجموعه علوم اجتماعی درصدد » سیاست « کشف نظم و قواعد است. این علم را می توان از جهت بررسی تئوری ها، گروه ها، نهادها و سازمانها، حکومت و اعمال دولت، تعریف نمود. برخورداری از قابلیت پیشبینی، روشمند بودن، برخورداری از نظم و قاعده، تعمیم پذیری،تکرارپذیر بودن و ... از جمله ویژگی های یک رشته علمی بشمار می آید.تا قبل از آن واژه سیاست کاربرد بیشتری داشت
 نیکخواه: دانش در مورد آینده روابط بین‌الملل با انبانی از داده‌ها و برداشت‌ها آمیخته شده است. مهم‌تر اینکه بعضاً آینده‌سازی‌هایی در پوشش مطالعات آینده مطرح می‌شود.آینده‌پژوهی نمی‌تواند از دقت، سنجش و ارزیابی علمی، به صورت جامع و مانع برخوردار باشد، ولی به هر صورت این پژوهش‌ها و گمانه‌زنی‌ها، زمینه‌ای را برای فکر کردن در مورد آینده روابط بین‌الملل، فراهم می‌آورند

قسمت سوم

 

تحریره مجله ایرانی روابط بین الملل