شما اینجا هستید: Homeگزارشگزارش سخنرانی دکتر امیرهوشنگ میر کوشش درمورد چالش های گفتمانی ایران وعربستان در دانشگاه آزاد شاهرود

گزارش سخنرانی دکتر امیرهوشنگ میر کوشش درمورد چالش های گفتمانی ایران وعربستان در دانشگاه آزاد شاهرود

 گزارش : المیرا کیانپور دانشجوی دکتری روابط بین الملل دانشگاه آزاد شاهرود

 این سمینار در روز ششم اسفند ماه 1394 در سالن مشاهیر دانشکده علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود برگزار شد.

 در این سمینار که آقایان دکتر رضوانی معاون دانشجویی دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود و دکتر اشرفی مدیر گروه تاریخ و علوم سیاسی به عنوان مدعوین اصلی حضور داشتند و با حضور جمعی از اساتید و دانشجویان دوره دکتری روابط بین الملل و علوم سیاسی برگزار گردید آقایان دکتر امیر هوشنگ میر کوشش و آقای دکتر مسعود مطلبی از اساتید روابط بین الملل و علوم سیاسی به سخنرانی پرداختند.

شروع سمینار با سخنرانی آقای دکتر مطلبی در مورد پیشنیه روابط دو کشور ایران و عربستان و عوامل موثر در تعیین روابط دو کشور آغاز گردید سپس جناب آقای دکتر میر کوشش از دیدگاه تئوری های روابط بین الملل به تشریح مسئله و بررسی روابط دو جانبه پرداختند که خلاصه سخنرانی ایشان به شرح زیر می باشد:

در ابتدا با اشاره به اینکه ایران و عربستان دو بازیگر کلیدی خاور میانه در منطقه استراتژیک خلیج فارس هستند و کیفیت روابط دو کشور می تواند تأثیر مهمی بر ثبات و امنیت منطقه داشته باشد، روابط دو کشور در طول سال های گذشته با فراز و نشیب، سردی و رقابت و تنش دو جانبه و منطقه ای روبه رو بوده است .

مبنای بحث از منظر حوزه تئوری های روابط بین الملل با این فرضیه که هر زمان رقابت در عامل هویت با تأکید بر ایدتولوژی در جهت گیری های دو کشور در تعاملات با رقابت ژئوپلتیکی تلاقی پیدا کرده و همزمان با فشار های بین المللی نیز همراه بوده این امر باعث شده است که روابط دو کشور از تعامل و رقابت به سمت تعارض پیش رود بررسی گردید.

سپس با تشریح سه نکته مهم با تاکید بر هویت مبتنی بر ایدئولوژی، ژئوپلتیک و ساختار نظام بین الملل و تشریح این عوامل با توجه به رویکرد نو واقع گرایی والتزی و سازه انگاری روند روابط بین دو کشور را تشریح نمودند که به صورت خلاصه به آن اشاره می شود:

اول اینکه عوامل جغرافیایی اعم از مادی و غیر انسانی می تواند عامل مهمی در تعیین سطح روابط بین کشورها باشد تعاملی که بین ساختار هویت و ژئوپلتیک وجود دارد از عوامل اصلی شکل گیری رفتارهای رقابتی اعم از تعارض، همزیستی و همکاری در روابط ایران و عربستان است.

تأثیر این عوامل در روابط دو کشور تمام چالش های به وجود آمده در بعد هویت، فرهنگ سیاسی ایران و عربستان را که کاملاً متفاوت ناهمگونی و متضاد است را نشان می دهد به طور مثال فرهنگ اجتماعی ایران دارای پشتوانه قوی و با ثبات است و با فرهنگ اجتماعی عربستان که هنوز ملت- دولت به طور کامل در آن شکل نگرفته تعارض دارد.

ایدئولوژی حاکم بر ایران مبتنی بر اسلام شیعی و آرمان سیاسی عربستان مبتنی بر اسلام سنی (سلفی یا وهابی) است که نه تنها این دو ایدئولوژی تجانسی ندارند بلکه در مقابل همدیگر نیز هستند. دفاع عربستان از پان عربیسم و زنده کردن تنش های قبیله ای و بحث عرب و عجم باعث شده ایران را همیشه به عنوان یک رقیب اصلی برای خود معرفی کند.

هنجارهای حاکم بر سیاست خارجی عربستان کاملاً با هنجارهای حاکم بر سیاست خارجی ایران تفاوت دارد تا حدی که حتی عربستان از اختلاف دیگر کشورهای عربی مثل امارات با ایران در جهت تشدید این تعارضات استفاده می نماید.

فقدان هویت، هنجار و انگاره های مشترک باعث شده فرهنگ مشترکی بین دو کشور به وجود نیاید. در بعضی از مقاطع روابط بین تهران و ریاض به یک ثبات نسبی رسیده اما فقدان فرهنگ مشترک نتوانسته یک رابطه دیر پای بین دو کشور برقرار نماید.

رفتار بازیگران منطقه در قبال یکدیگر تا حد زیادی متأثر از نحوه توزیع قدرت در ساختار نظام بین الملل در سطح منطقه است در واقع این توزیع قدرت باعث می شود قدرت ها به موازنه جویی در ابعاد داخلی و خارجی روی بیاورند. از نظر موقعیت منطقه خلیج فارس هم از منظر ژئوپلتیکی، ژئو استراتژیک و ژئو اکونومیک منطقه ای بسیار با اهمیت و محل تلاقی نیروهای متضاد زیادی در منطقه است که در دوران مختلف بحران زا و تنش زا بوده است. عواملی مانند سقوط دولت پهلوی به عنوان ژاندارم منطقه باعث ایجاد تضاد بیشتر و پیچیدگی و چالش در منطقه شد، جنگ ایران و عراق و حمایت کامل عربستان از این جنگ از عوامل دیگر چالش زا بین دو کشور بوده، تشکیل شورای همکاری خلیج فارس دقیقاً برای مقابله و رقابت با ایران به وجود آمد، حمله عراق به کویت و حضور امریکا در منطقه، اشغال عراق در سال 2003 و تحولات بعد از آن، طرح حلال شیعه که اولین بار ملک عبداله پادشاه اردن مطرح می کند، بزرگنمایی فعالیت های هسته ای ایران در منطقه، تحریم های بین المللی علیه ایران، مسائل کشورهایی مثل فلسطین، لبنان، سوریه و بحرین و اخیراً داعش در منطقه از دیگر عوامل و شواهد چالش زا بین دو کشور در منطقه است.

از منظر دیگر انقلاب اسلامی به سرعت به سمت ایدولوژی انقلابی شیعه در مقابل ایدئولوژی سنی به رهبری عربستان قرار می گیرد .بعد از انقلاب که این دو ایدولوژی سعی می کنند مشروعیت یکدیگر را زیر سوال ببرند بنابر این عامل ایدئولوژی ناشی از هویت شکل پررنگی در کنار عامل ژئوپلتیک به رقابت های ایران و عربستان بخشیده است.

به طور خلاصه چهار دوره از روابط ایران و عربستان که متأثر از این تحولات است به شرح زیر بیان گردید:

دوره اول: دوره جنگ که حاکم شدن الگوی تعارض، هویت گرایی انقلاب اسلامی و ورود عنصر ایدئولوژی اسلام شیعه و در ادامه تهاجم عراق به ایران است.

دروه دوم: دوره ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی که به نوعی الگوی همزیستی میان دو کشور حاکم می شود و یک نوع عمل گرایی در سیاست خارجی باعث می شود تنش ها بین دو کشور کمتر شود.

دوره سوم: دوره زمامداری آقای خاتمی (دوران اصلاحات) که الگوی همکاری بین دو کشور و اعتماد سازی در سطح بین المللی و منطقه شکل گرفت و روابط ایران با همسایگان توسعه پیدا کرد.

دوره چهارم: دوره آقای احمدی نژاد دوره حاکم شدن الگوی تعارض و پررنگ شدن عنصر ایدئولوژی در تعاملات منطقه ای به ویژه در عراق و لبنان و در ادامه موج بهار عربی در کشورهای عربی خاورمیانه و پررنگ شدن عنصر سلفی است، از اینجا به بعد عربستان از موضع سکوت خارج شده و حالت تهاجمی به خود در سیاست هایش در قبال ایران و سیاست های منطقه ای ایران می گیرد.

نتیجه گیری

در دوران پیش از انقلاب تهدیدات هویتی مشترک، منطقه ای و بین المللی در واقع در یک دکترین دو ستونی که به دکترین نیکسون معروف است شکل گرفت. ایران و عربستان به عنوان دو بال هژمون جهانی ( ایران در بعد نظامی و عربستان در بعد اقتصادی) به امریکا کمک می کردنددر این زمان یک الگوی دوستی بین ایران و عربستان شکل گرفته بود که انقلاب اسلامی ایران تمام این الگو را دچار چالش نمود و روابط ایران و عربستان را از این الگو خارج شد و با ورود عنصر ایدئولوژی به سیاست خارجی، تمایز فرقه ای و رقابت ایدئولوژی میان ایران شیعه و عربستان سنی شکل گرفت.

بر این اساس روابط دو کشور در دوره اول متآثر از تمایز و تقابل هویتی است و برداشت صعودی از ایران به عنوان دشمن تغییر می کند و با ورود انقلاب اسلامی الگوی رفتاری دو کشور عوض شد. از دیدگاه ایران، عربستان به عنوان یک رژیم فاقد مشروعیت شناخته می شود با این تفاوت که دردوره های اول و دوم و سوم عربستان رفتار تهاجمی و تقابلی مستقیم با ایران نداشت و از دوره چهارم به بعد رفتار عربستان شکل تهاجمی به خود گرفت.

در دوره دوم با کمرنگ شدن رویکرد ایدئولوژیک و فروپاشی نظام دو قطبی ( هویت، ژئوپلتیک و ساختار نظام بین الملل) باعث شد روابط دو کشور تا حدی از تعارض خارج شود و حداقل یکدیگر را به عنوان دشمن خطاب نکنند و یک دوره همزیستی شکل بگیرد. دوره چهارم بازگشت به الگوی حاکم بر اولین دوره بود که به شدت تآثیر پذیر از رقابت های ژئوپلتیکی و هویتی مبتنی بر ایدئولوژی بود.

در جمع بندی نهایی به این نکته اشاره شد که آنچه موجب حاکم شدن الگوی تعارض و چالش های میان دو کشور شده تلاقی در تقابل و رقابت ( عوامل هویتی، ژئوپلتیکی و ساختار نظام بین الملل بوده) هر زمانی که از تلاقی و تقابل رقابت ایدئولوژیک و ژئوپلتیکی و فشارهای ساختار نظام بین الملل کاسته شده الگو متفاوت شده و به سمت همزیستی و همکاری رفته و زمانی که این روابط بر این اساس شکل گرفته یعنی( رقابت ها بیشتر بوده) در کنار ساختار آنارشیک نظام بین الملل الگوی همکاری از دوستی به سمت دشمنی رفته که در حال حاضر الگوی رفتاری دو کشور همدیگر را به عنوان دشمن تلقی می کنند و معادلات منطقه ای و آرامش منطقه بستگی به روابط دو کشور دارد.

سمینار در ساعت 14:30 پس از پاسخ به سوالات حاضرین توسط اساتید در مورد مسائل مطرح شده پایان یافت.

 

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل