پیامدهای برگزیت برای آینده اروپا وتاثیر آن بر ایران

زهرا شریف زاده دانشجوی دکتری روابط بین الملل دانشگاه آزاد شاهرود

واژه برگزیت، همان  خروج بریتانیا(انگلیس،اسکاتلند، ولز و ایرلندشمالی)از اتحادیه اروپا  است که قواعد تجاری، سیاسی و قضایی کشورهای عضو را رقم می‌زند. بریتانیا اولین کشور در این اتحادیه است که قصد خروج از آن را دارد، از این رو فرآیند خروجش با پیچیدگی‌هایی مواجه شده و دارای مولفه‌های متعددی است.واین سوال مطرح است که خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا چه پیامدی برای آینده اروپا دارد؟ اﯾـﻦ ﺗﺤـﻮل ﭼـﻪ اﺛﺮاﺗـﯽ را ﺑـﺮ ﺟﻤﻬـﻮري اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان دارد؟
      شارل دوگل رئیس جمهوری اسبق فرانسه مخالف پیوستن بریتانیا به جامعه اقتصادی اروپا بود. زیرا  از نظر وی انگلستان اسب تروای آمریکا در اروپا می باشد وتا زمانی که زنده بود انگلستان اجازه پیوستن  به جامعه اقتصادی اروپا را نداشت. علت مخالفتش آن بود که در صورت  عضویت انگلستان در جامعه اقتصادی اروپا وابستگی اش به امریکا بیشتر شده  و از استقلال و آزادی عمل آن در نظام بین الملل می کاهد.دلیل اصرار پیوستن انگلستان به فرآیند همگرایی اروپایی بازیابی جایگاه از دست رفته اش در نظام بین الملل دوقطبی بود. زیرا بعد  از جنگ جهانی دوم و ظهور دو ابر قدرت آمریکا و شوروی، برای نخستین بار در تاریخ معاصر، اروپا از کانون روابط بین الملل خارج شده بود. بنابراین تنها راه باقی مانده چسبیدن به یک بلوک منطقه ای بود که تا اندازه¬ای می توانست جبران مافات کند. بنابراین بریتانیا در سال ۱۹۷۳ میلادی به اتحادیه اروپا ملحق شد .
      اکنون کم کم  این اسب چموش تروا از اتحادیه اروپا بیرون قصد بیرون رفتن دارد.اولین بار مسئله برگزیت در بریتانیا زمانی مطرح شد که دیوید کامرون نخست وزیر سابق بریتانیا و رهبر پیشین حزب محافظه‌کار، پیش از انتخابات سراسری سال ۲۰۱۵ به مردم این کشور وعده داد همه‌پرسی جدایی از اتحادیه اروپا برگزار خواهد کرد. کامرون دلایل متعددی از جمله کنترل بر مرزها و توقف آمد و شد آسان مهاجران اروپایی به ویژه از کشورهای فقیر اروپایی را مطرح کرد بازگشت اختیارات کامل قضایی به دادگاه‌های بریتانیا، قطع تحمیل قواعد زیادی در زمینه روابط اقتصادی بریتانیا با دیگر کشورها و توقف پرداخت مبلغ هنگفت حق عضویت به اتحادیه اروپا از دیگر استدلال‌هایی بود که برای لزوم ترک اتحادیه کرد. سال ۲۰۱۶ اکثر نظرسنجی‌های قبل از همه‌پرسی از رای مردم بریتانیا به ماندن در اتحادیه اروپا حکایت داشتند، اما با شمارش آرای صندوق‌ها بعد از برگزاری همه‌پرسی، نتیجه به شکل دیگری رقم خورد.در واقع رفراندوم بریتانیا نه تنها نخبگان بریتانیا بلکه سایر اعضا اتحادیه اروپا را دچارشوک نمود زیرا  در روز ۲۳ ژوئن سال ۲۰۱۶ میلادی (سوم تیر ۱۳۹۵) این همه‌پرسی برگزار شد و مجموعا ۵۱.۹ درصد از رای‌دهندگان بریتانیایی خواستار خروج شدند و ۴۸.۱ درصد از شرکت‌کنندگان هم به ماندن رأی دادند.  ونتیجه  این شوک به اتحادیه اروپا سه دلیل عمده  دارد اول از همه  اینکه نخستین بار بود که اتحادیه اروپا تا این حد تقلیل یافته بود و دوم اینکه بازیگران اتحادیه اروپا  متوجه شدند که تصمیمات بریتانیا در سراسر عرصه سیاست داخلی شان پیچیده است و آخر اینکه نتیجه بشدت گیج کننده است .در حقیقت چالش برگزیت تنها یک بازی در یک قصبه یا شهر نیست وترجیحا بحران هایی ناخوشایندی همچون بحران یورو،بحران مهاجرت وبحران وابسته بودن به برگزیت ،بحران  تروریست،  تنش با روسیه، بحرن اوکراین، هویت، بیکاری، آوارگان رو به رو است که هر کدام می¬تواند چگونگی همگرایی در اتحادیه اروپا را با مشکل مواجه کند و در نهایت به تهدیدی جدی برای امنیت و ثبات در اروپا منجر شود.چرا که برگزیت سبب تکه تکه شدن وضعف اتحادیه اروپا می شود واز طرفی منتهی به مشارکت گسترده ی اتحادیه اروپا وقوی ترشدن فرآیند یکپارچگی اروپائیان می شود. پر واضح است که خروج انگلیس از اتحادیه اروپا پیامدهایی چون فروپاشی اتحادیه شود چرا که می‌تواند زمینه را برای وسوسه دیگر کشورهای عضو بخصوص کشور‌هایی مانند یونان که با چالش‌بدهی به دیگر اعضای اتحادیه اروپا و اعتراض‌های مردمی به اصلاحات اقتصادی مورد نظر این اتحادیه روبرو بوده است، برای خروج از این اتحادیه فراهم ‌سازد. این احتمال وجود دارد که سایر کشورهای عضو این اتحادیه نیز در صدد مذاکره مجدد با اتحادیه اروپا درباره شروط عضویت خود برآیند.دیگر اینکه تجزیه انگلیس را بدنبال خواهد داشت زیرا نیکولا استورجن  وزیر اول اسکاتلند که طرفدار باقی ماندن در اتحادیه اروپا است اعلام نمود: "با خروج انگلیس از اتحادیه اروپا همه پرسی جدیدی درباره استقلال اسکاتلند از انگلیس برگزار خواهد شد و این بار اسکاتلند است که تصمیم ماندن در انگلستان را خواهد گرفت."
      علاوه بر آن از آنجایی که انگلیس تنها کشوری است که به همراه فرانسه از کرسی دائم شورای امنیت برخوردار است و این سبب شده این اتحادیه در روابط بین الملل خود با سایر کشورها از اقتدار برخوردار باشد و همچنین در حفظ صلح و امنیت بین المللی تأثیرگذار باشد. بدین جهت خروج انگلیس از این اتحادیه ممکن است اثر مخربی بر سیاست خارجی و امنیتی اتحادیه اروپا داشته باشد.همچنین تنش بین مخالفان وموافقین ایجاد خواهد کرد.کاهش نیروی کار از دیگر پیامدهای خروج انگلیس از اتحادیه اروپا می باشد چرا که با خروج انگلیس از اتحادیه اروپا شمار مهاجرانی که از اتحادیه اروپا وارد انگلیس می شوند به شدت کاهش خواهد یافت که این مسئله موجب کمبود نیروی کار در بخش های ساخت و ساز و خدمات خواهد شد. ونتیجه دیگر اینکه     کاهش رشد اقصادی را در پی خواهد داشت ، مدیر کل سازمان تجارت جهانی نیز هنگام سفر به لندن هشدار داد اگر انگلیس از اتحادیه اروپا خارج شود قدرت رقابت تجاری آن تضعیف خواهد شد. روبرتو آزودو  همچنین گفت: «هرچند تجارت ادامه خواهد یافت، اما این تجارت ممکن است در شرایط بدتری صورت گیرد.» یک تحلیلگر مالی نیز در بازار اروپا معتقد است، سیاست‌های اقتصادی اروپا هنگام شکل‌گیری برای چنین روزهایی آمادگی ندارد و رویدادهای اقتصادی اخیر در عرصه بین‌المللی باعث شده شکنندگی این بخش از اقتصاد بین‌المللی خواهدشد.مهم‌ترین مشکل ، هنگام اجرای برگزیت و پس از آن، تبدیل واحدهای پولی است.
      آشکار است که با رفتن بریتانیا از اتحادیه اروپا بنا به گفته دکتر جلال دهقانی فیروزآبادی رهیافت و جناح آتلانتیک گرا و آمریکاگرا در این اتحادیه نسبتا تضعیف می شود. این خود به معنای کاهش نفوذ  نسبی آمریکا در اتحادیه اروپاست. دیگر اینکه  روابط راهبردی ویژه این کشور با  آمریکا تحکیم می شود. همچنین  وزن  و نقش آفرینی سیاسی اتحادیه اروپا بدون انگلستان در  روابط بین الملل کاهش می یابد. از طرفی حضور انگلستان به  نیابت از آمریکا در  اتحادیه اروپا موانع سیاسی را در راه گسترش ر وابط ایران و  اروپا ایجاد می کرد. پس رفتن انگلستان از اتحادیه اروپا به مثابه رفع بعضی از این موانع سیاسی است. و در نهایت باعث تضعیف جایگاه و نقش آفرینی نسبی این کشور در نظام بین الملل می شود. به گونه ای که انگلستان دیگر نمی تواند از وزنه و اهرم اروپا در تعاملات بین المللی خود استفاده کند. مهم تر آن که این خروج ممکن است به استقلال اسکاتلند و ایرلند شمالی از انگلستان منجر شود. وضعیتی که به شدت جایگاه و نقش انگلستان در روابط بین الملل را کاهش می دهد. این امر نیز به نفع ایران است. چون یک انگلستان کوچک و تضعیف شده بیشتر به ایران در خاورمیانه نیاز دارد.مهم تر اینکه  سیاست خارجی انگلستان فرصت طلب و منفعت محور است. چنانکه پالمرسون معتقداست که بریتانیا دوستان و دشمنان دائمی ندارد بلکه منافع دائمی دارد که دائما باید آن را تعقیب و تامین کند.
      برگزیت علیرغم اینکه پیامدهایی برای اتحادیه اروپا داشته و دارد ،می تواند بر روابط اتحادیه اروپا با ایران وحتی خود بریتانیا داشته باشد به طوری که اتحادیه اروپا هم برای نفت و هم برای صادرات غیر‌نفتی ایران یک بازار مهم به شمار می‌آید، و یک بازار بزرگ برای انرژی ایران است و شماری از قدرت‌های تشکیل‌دهنده آن از جمله آلمان، فرانسه، ایتالیا و نیز بریتانیا که به سوی جدایی رفت، در تاریخ مناسبات اقتصادی ایران طی دو قرن گذشته جای بسیار مهمی داشته‌اند و برای آینده ایران نیز اهمیت بسیار دارند. به ویژه بعد از پایان بحران مربوط به پرونده هسته‌ای و امضای «برجام» این جایگاه پررنگ‌تر نیز شده است. با توجه به همه این عوامل اگر برگزیت به کاهش نرخ رشد در اتحادیه اروپا منجر شود یا میانگین نرخ رشد را در سطح جهان از جمله در آسیا پایین بیاورد، ایران هم طبعاً از این گذرگاه زیان خواهد دید.
      از طرفی بریتانیا به عنوان یکی از اعضای گروه معروف به «1+5» در تمامی مراحل مذاکره با ایران بر سر پرونده هسته‌ای، که به امضای برجام منجر شد، حضور داشته است. آینده روابط اقتصادی ایران و بریتانیا عمدتاً به نوع روابطی بستگی خواهد داشت که تهران بخواهد با قدرت‌های بزرگ و متوسط جهان برقرار کند. اصولاً ایران باید در واکنش خود نسبت به جدایی بریتانیا از اتحادیه اروپا کاملاً بی‌طرف بماند. این که وزارت خارجه جمهوری اسلامی اعلام کرده که «خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا تغییری بر رویکرد جمهوری اسلامی ایران نسبت به آن کشور ایجاد نخواهد کرد»، یک موضع‌گیری کاملاً منطقی است. چرا که با خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، انگلستان به ناچار به آمریکا نزدیک‌تر خواهد شد. با چنین تحول احتمالی،  ممکن است نزدیکی بیشتر بریتانیا به ایالات متحده باعث فشار مضاعف بر روی ایران شود که این موضوع به توانایی‌های جمهوری اسلامی در بهره‌برداری از شرایط بستگی خواهد داشت.بنا براین  ایران با یک راهبرد منطقی می تواند از این شرایط به نفع خود استفاده کند.
 لذا  با توجه  به جداﯾﯽ ﺑﺮﯾﺘﺎﻧﯿﺎ از اﺗﺤﺎدﯾﻪ اروﭘـﺎ  که دو ﻧﺘﯿﺠـﻪ  عام وکلی دارد یکی ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪن دو ﻗﺪرت اﻗﺘﺼﺎدي ﮐﺎﻣﻼً ﻣﺴـﺘﻘﻞ ودیگری  ﺑﻪ وﺟﻮد آﻣﺪن دو واﺣـﺪ ﺳﯿﺎﺳـﯽ رﻗﯿـﺐ.می توان چنین برداشت نمود که چهار سناریو در خصوص برگزیت وجود دارد: خروج انگلیس از اتحادیه اروپا بدون دستیابی به توافق،خروج انگلیس با توافق بر سر تجارت آزاد با اتحادیه اروپا،خروج انگلیس با ادامه حضور این کشور در بازار واحد و اتحادیه گمرکی یکپارچه اروپا ،خروج انگلیس با پیروی از مدلی شبیه مدل تجاری کانادا با اتحادیه اروپا بر اساس نتایج تحقیقات گسترده ای که با حمایت مالی جورج سوروس  و مشارکت روزنامه ایندیپندنت صورت گرفته، اگر سناریوی نخست، یعنی خروج انگلیس از اتحادیه اروپا بدون دستیابی به توافقی مشخص اتفاق بیفتد، ۲۵۲ میلیارد پوند هزینه برای اقتصاد این کشور در پی خواهد داشت .
      از طرفی در ﺑﻌـﺪ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻗﺘﺼﺎدي ﮐﻪ ﺣﻮزه ﻧﺮم ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺑﯿﻦ اﻟﻤﻠﻞ اﺳﺖ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﻼش اﻧﮕﻠﺴﺘﺎن و اﺗﺤﺎدﯾﻪ اروﭘﺎ ﺑﺮاي رﺷﺪ ﺑﻬﺘﺮ اﻗﺘﺼﺎدي و ﻧﯿﺎز ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻧـﺮژي ﻣﯽﺗﻮان اﻣﯿﺪوار ﺑﻮد ﮐﻪ رﻗﺎﺑﺖ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ اﻗﺘﺼـﺎدي در اﯾـﺮان ﺗﻮﺟـﻪ آﻧﺎن را ﺑﻪ ﺳـﻤﺖ اﯾـﺮان ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﮐﺸـﻮري ﻣﻨﺎﺳـﺐ ﺟﻠـﺐ ﻧﻤﺎﯾـﺪ. در ﺻﻮرﺗﯽﮐﻪ ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﯽ اﯾـﺮان ﺑﺘﻮاﻧـﺪ در اﯾـﻦ اﻣـﺮ ﺗﻮﻓﯿـﻖ ﺣﺎﺻـﻞ ﻧﻤﺎﯾﺪ، ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ اﻣﻨﯿﺖ ﺧﻮد را در ﺣﻮزه ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻧﺮم ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻞ اﻓﺰاﯾﺶ دﻫﺪ، ﺑﻠﮑﻪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﺎ ﺗﺤﺖاﻟﺸﻌﺎع ﻗﺮار دادن ﺣﻮزه ﺳـﺨﺖ ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻞ از ﻃﺮﯾﻖ ﺣﻮزه ﻧﺮم ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ اﻓـﺰاﯾﺶ ﺿـﺮﯾﺐ اﻣﻨﯿـﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ و اﻣﻨﯿﺘﯽ ﺧﻮد اﻗﺪام ﮐﻨﺪ.
       ﻟﺬا ﺳﯿﺎﺳﺖﮔﺬاران ﺟﻤﻬﻮري اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐـﻪ ﺑﺘﻮاﻧﻨـﺪ اﯾـﻦ ﮐﺸﻮر را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﺷﺮﯾﮏ اﻗﺘﺼﺎدي ﻣﻄﻤﺌﻨﯽ ﺑﺮاي اروﭘﺎﯾﯿﺎن و اﻧﮕﻠﺴـﺘﺎن ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﻨﻨﺪ و ﺳﺮﻣﺎﯾﻪﻫﺎي آﻧﺎن ﺟﻬﺖ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ اﻗﺘﺼﺎدي ﺑﻪ اﯾﺮان ﺳﺮازﯾﺮ ﺷﻮد، ﺑﻪ ﻣﯿﺰان ﺑﺴﯿﺎر زﯾﺎدي اﻓﺰاﯾﺶ اﻣﻨﯿﺖ ﺳﯿﺎﺳﯽ اﯾﺮان ﻣﺤﻘﻖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ. در اﯾﻦ راﺳﺘﺎ اﻓﺰاﯾﺶ اﻣﻨﯿﺖ اﯾﺮان در دو ﺣﻮزه ﺳﺨﺖ و ﻧﺮم ﺳﯿﺎﺳﺖ ﺑﯿﻦاﻟﻤﻠﻞ در راﺳﺘﺎي ﺗﺄﻣﯿﻦ اﻣﻨﯿﺖ اﻗﺘﺼـﺎدي اروﭘـﺎﯾﯽﻫـﺎ ﻗـﺮار ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ.

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل