شما اینجا هستید: Homeیادداشتتغییر راهبرد حزب عدالت و توسعه ترکیه در قبال کشور های همسایه

تغییر راهبرد حزب عدالت و توسعه ترکیه در قبال کشور های همسایه

 قاسم کرمی: دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات خاورمیانه دانشگاه آزاد تهران مرکز

تغییر راهبرد حزب عدالت و توسعه  ترکیه  در قبال کشور های همسایه

وجود نیروهای سیاسی متفاوت و متعارض در ساختار سیاسی ترکیه، این کشور را به بازیگری متمایز از همسایگانش تبدیل کرده است. در بافت سیاسی داخلی ترکیه دو نیروی متفاوت این کشور را به سمت و سوی متفاوتی می‌کشانند. یکی از این دو موتور محرک اسلام‌گرایی است، که علی‌رغم سیر تحول طولانی‌اش که فراز و نشیب‌ زیادی را طی کرده است، در حال حاضر بر جامعه ترکیه حاکم است و قدرت سیاسی را در دست گرفته است. دولت اسلامگرای ترکیه، مواضع مختلف و گاهی متناقض را در قبال بحران سوریه اتخاذ کرده است. ترکیه و سوریه بعد از به قدرت رسیدن حزب  عدالت و توسعه در راستای تئوری معروف داوود اوغلو مبنی بر به صفررساندن تنش با همسایگان، روابط بسیار خوبی با همدیگر داشتند ولی قبل از به قدرت رسیدن دولت اردوغان، ترکیه و سوریه بر سر سه موضوع، آب دجله و فرات، ادعای ارضی سوریه به استان هاتای ترکیه و اقامت عبدالله اوجالان در سوریه روابط بحرانی با همدیگر داشتند و حتی تا آستانه جنگ نیز پیش رفتند. اما این سئوال مطرح است که چرا روابط دوستانه این دو کشور که در زمان دولت اردوغان روند خوبی را طی می‌کرد به یکباره به تنش بین دو کشور انجامید؟
در پاسخ به این پرسش ، بحران آنکارا و دمشق را نباید در ایدئولوژی سیاسی اعلامی ترکیه دنبال کرد، بلکه  باید در تغییر الگویی جستجو کرد که در مسیر تفسیر نخبگان سیاسی ترکیه از جغرافیای خاورمیانه و محیط ژئوپلیتیک آن قرار دارد. این تفسیر منجر به تضعیف تئوری به صفر رساندن مشکلات با همسایگان شده و به جای رفع تنش به استراتژی ایجاد کمربند امنیتی در محیط پیرامون ترکیه منجر گردید.
وعملا نظامیان ترکیه استراتژی ایجاد کمربند امنیتی در محیط پیرامون ترکیه را به مرحله اجرا رساندند. در واقع این دو راهبرد در آنکارا به صورت ترکیب قدرت نرم و قدرت سخت به نقطه عطف دستگاه دیپلماسی ترکیه تبدیل شد. در سال‌های اخیر این کشور سیاست خارجی چند وجهی با همه بازیگران را در دستور کار دستگاه دیپلماسی خود قرار داده است.

اساساً ورود ترکیه به بحران‌های اخیر منطقه را باید در سیاست‌های نوعثمانی‌گری آنکارا جستجو کرد و این کشور به دنبال افزایش ظرفیت قدرت خود  در این سیاست می‌باشد. اما باید دانست که سیاست خارجی ترکیه در واقع ترکیبی از افزایش توازن قدرت و امنیت برای ترکیه می‌باشد و بر این اساس آنکارا مجبور است نگاه ژئوپلیتیکی به بحران سوریه داشته باشد. در حقیقت ریشه این مسئله را باید در دو محور ژئوپلیتیک سیاستهای ترکیه جستجو کرد که معتقد است اگر بشار اسد حفظ شود، موازنه ایران، عراق و سوریه، دسترسی ترکیه به خاورمیانه را مشکل خواهد کرد.
ترکیه در ابتدا بحران در سوریه سعی کرد از طریق دیپلماسی، بشار اسد را تشویق به اصلاحات سیاسی نماید و با هرگونه مداخله خارجی در این کشور همسایه مخالفت ورزید. اما پس از مدت کوتاهی، آنکارا موضع خویش در سوریه را تغییر اساسی داد و به‌شدت مخالف رژیم اسد و حامی گروه‌های تروریستی شد، به‌طوری که اقدام به مداخله نظامی در شمال سوریه کرد و همچنین خواستار احداث منطقه پرواز ممنوع در مناطق مرزی خویش با سوریه و وضع تحریم‌های بین‌المللی شدکه همه اینها در راستای سیاست چند وجهی ترکیه در سالهای اخیر قرار می گیرد.
نکته قابل توجه در مورد ترکیه اینکه این کشور از نظر جغرافیایی با کشورهای ایران، عراق و سوریه همسایه است و بدون تردید تحولات درونی این کشورها بر یکدیگر تأثیر می‌گذارد. مسائل مشترک، موجبات همکاری و تعارض را میان این سه کشور فراهم کرده است.
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های این سه کشور ، مسئله کردها و آینده آن به‌خصوص پس از اشغال عراق توسط امریکا است. در این میان بیشترین نگرانی متوجه ترکیه است، چون این کشور تحولات عراق پس از اشغال را در راستای منافع خود نمی‌بیند و به شدت نگران است که فدرالیسم در عراق به خودمختاری و حتی جدایی مناطق کردنشین ترکیه منجر شود. از گذشته تا به حال مسئله کردها در روابط ترکیه و همسایگانش تنش‌ها و تزلزل‌هایی ایجاد کرده است.
و از طرفی دیگر ترکیه نگران از دست دادن جایگاه خود نزد غرب است.مسئله کردها، یکی از مهم‌ترین موانع عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا است. کردها به عنوان اقلیتی قومی ـ نژادی و یا زبانی در درون ترکیه نوین پذیرفته نشده اند. ناآرامی‌های صورت گرفته از جانب کردهای جدایی‌طلب ترکیه و پ.پ.ک (PPK) تهدیدات امنیتی متعددی را متوجه ترکیه ساخت.
از این رو میتوان مهم‌ترین عامل اختلاف ترکیه و سوریه، مسئله کردها دانست. سوریه از جنبش‌های مخالف دولت آنکارا حمایت می‌کند و امکاناتی را در اختیار آنها قرار می‌دهد. بازی سوریه با کارت جنبش کارگران کردستان (پ.ک.ک) در مرزهای ترکیه سبب شده است که ترکیه تحولات سوریه را به دقت زیر نظر بگیرد. از سوی دیگر رخدادهای جدید در منطقه خاورمیانه موجب افزایش نفوذ ایران در دو کشور همسایه ترکیه

یعنی عراق و سوریه گردیده است . در یک رقابت استراتژیک بین ترکیه و ایران در عراق، ترکیه هیچ‌گونه شانسی ندارد تا بتواند اکثریت شیعه را به خود جلب نماید. سوریه و عراق دوکشور فوق‌العاده مهم برای ترکیه می‌باشند. ترکیه رقابت جدی تاریخی در این منطقه با ایران دارد. از طرفی دیگر انجام مذاکرات و دست یابی به توافقات (برجام) بین ایران و کشور های قدرتمند اروپایی باعث شده ایران در منطقه خاورمیانه ، تبدیل به قدرت منطقه‌ای گردد.
 ترکیه ، ایران را به عنوان یک تهدید جدی امنیتی در منطقه نمی‌بیند ولی آن را به عنوان یک رقیب می‌نگرد.اگر چه این رقابت یک رقابت نرم ژئوپلیتیکی می‌باشد که اخیراً نیز شدت یافته است. لذا این افزایش نفوذ ایران در کشورهای عراق و سوریه موجب شده ایران به طور موثر قدرت منطقه‌ای در مدیترانه باشد.
در بحران شدید ترکیه و سوریه، ترکیه به نقطه‌ای رسیده است که دیگر نمی‌تواند نقش یک داور بی‌طرف در سیاست‌های منطقه را حفظ کند و به خاطر موقعیت ژئوپلیتیک خود ناچار  به دخالت در جریانات داخلی سوریه و حمایت از سقوط بشار اسد میباشد. تمامی این مسائل و محدود شدن دسترسی ترکیه به خاورمیانه باعث شد، ترکیه از یک سو با اتحادیه عرب و از سوی دیگر با کشورهای غربی اروپایی و آمریکایی همکاری نموده تا از این طریق سوریه را مجازات نماید.

نتیجه گیری:
با توجه به تغییر رویکرد ترکیه و تضعیف نظریه به صفررساندن تنش با همسایگان و ایجاد استراتژی کمربند امنیتی برای ترکیه و به منظور ایجاد و افزایش نفوذ بر منطقه، دلایل تشدید بحران ترکیه با سوریه را میتوان در دوعامل ذیل مطرح نمود:
1-  حمایت دمشق از کردهای مخالف ترکیه که باتوجه به اتفاقات عراق که زمینه نگرانی ترکیه را جهت جدایی طلبی کردهای ترکیه را به وجود آورده است.
2-  افزایش نفوذ و قدرت ایران در منطقه و به خصوص در سوریه و عراق و تسلط نسبی ایران بر مدیترانه، به خصوص اینکه سوریه به عنوان خط مقدم محور مقاومت قلمداد میگردد.
لذا ترکیه با توجه به تغییر راهبرد خود از استراتژی رفع تنش با همسایگان به راهبرد کمربند امنیتی در سیاست خارجی ، باعث تشدید بحران در روابط دو کشور گردیده است.

 

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل