شما اینجا هستید: Homeگزارشبرجام و آینده آن

برجام و آینده آن

 میزگرد رادیو گفتگو با حضور دکتر امیرهوشنگ میرکوشش

 

     بحث لغو تحریم ها مهم ترین خواسته ج.ا.ا. در برجام بود  اما  رفتار های آمریکا بر خلاف برجام بوده و تمدید دوباره قانون داماتو نیز  این رفتار را تشدید نموده است. سئوال این است که  اساسا آمریکایی ها چرا در مقابل برجام که این همه زمان برده است  در همین دوره دموکرات ها  و در دوران دولت بعدی آمریکا این بد عهدی ها  را ادامه می دهند.
اگر اجازه دهید در فراز دوم سخنانم  و پس از شنیدن نظرات دوستان به این سئوال شما خواهم پرداخت. در ابتدا به برجام و تاثیر آن از نگاه نظریه سیستم ها در روابط بین الملل خواهم پرداخت. مناقشه هسته ای  و تحریم ها در حقیقت به مثابه بحرانی بود که هم نظام و هم کشور  و مردم را مورد تهدید قرار می داد. این تهدید را می توان به 8 سطح تقسیم بندی نمود:
1.    تغییر حکوت در ایران
2.    حمله نظامی
3.    نابود کردن اقتصاد ایران
4.    خرابکاری صنعتی و ترور دانشمندان هسته ای
5.    اجماع جهانی علیه ایران
6.    خلع سلاح ایران در فروش نفت
7.    منزوی کردن ایران
8.    آثار و پیامد های اجتماعی  ناشی از بحران هسته ای
 از موارد فوق فقط بخش آثار و پیامد های اجتماعی  ناشی از بحران هسته ای  را در  دو بعد اقتصادی و تاثیرات روانی قابل بررسی است..  تاثیرات و پیامدهای منفی تنها در شکل تورم و رکود در حوزه اقتصاد نیست بلکه تاثیرات مهمی نیز  در مسائل اجتماعی  می تواند داشته باشد. این تاثیرات جامعه را دچار نوعی جمود فکری و فرهنگی می کند و مانع از حرکت جدی مردم به سوی توسعه می شود.
نظریه سیستم ها دارای دو نظریه پرداز مهم می باشد، دیوید ایستون و تالکو ت پارسونز. بنا بر تعریف آقای ایستون : نظام سیاسی یک کشوراز مجموعه ای از واحد های مستقل تشکیل شده است که هر رفتار سیاسی ای از آن سر زند حاصل تعامل واحد های تشکیل دهنده نظام است.آقای پارسونز می گوید : نظام سیاسی از طریق موازنه میان نهاده ها و داده ها تعادل میان عناصر خود را حتی در شرایط نامساعد حفظ می کند.
فشار هایی که به ایران به واسطه برنامه هسته ای  در طول سال های بسیار وارد شد طبق تحلیل سیستمی بسیار قابل تامل است. اصل متعارف در تحلیل سیستمی این است که چنانچه فشار های  وارده از محیط بیش از اندازه شود  مرز ها به هم می ریزد و می تواند باعث فروپاشی نظام شود، مثل فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی.  به نظرم ایران با برجام توانست فشار های محیطی بسیار زیادی که با بحران هسته ای به وجود آمده بود  و به ایران تحمیل می شد را دفع نماید و مانع از فروپاشی شود. در فراز دوم سخنانم پس از شنیدن  صحبت های دوستان به سئوال شما نیز پاسخ خواهم داد.
     در بحث استفاده ابزاری آمریکا از برجام و بد عهدی های، آن ها به دنبال چه استفاده های حداکثری از برجام در چارچوب تامین حداکثری  منافع و امنیت  ملی خود هستند؟
به این سئوال شما باز خواهم گشت اما اگر اجازه دهید ابعاد دیگری از نظریه سیستمی را با مصادیق آن روشن نمایم.آقای پارسونز در نظریه سیستمی 4 عامل را برای بقای نظام بیان می کند:
1-    حفظ الگو: یعنی نظام باید از توانایی های لازم باز تولید الگو های اساسی خود شامل ارزش ها و هنجار ها برخوردار باشد. توافق برجام ارزش ها و هنجار های نظام ج.ا.ا را باز تولید کرد و به پویا تر شدن نظام سیاسی ایران منجر شد.
2-    سازواری و تطابق با محیط و تغییرات آن:شرایط بحرانی منطقه و ظهور داعش در نزدیکی مرز های ایران تنش میان کشور های منطقه و جنگ های منطقه ای، تشدید حضور قدرت های جهانی در منطقه... شرایطی را به وجود آورد که امنیت ملی ایران را در خطر قرار می داد.توافق برجام و کاهش تنش میان ایران و جهان گزینه ای بود که توانست خطر را از ایران دور کند.
3-    توانایی دست یابی به هدف: همه مقامات ایران بار ها اعلام نموده اند که ایران به دنبال سلاح هسته ای نبوده و نخواهد بود. هدف اصلی ایران دست یابی به صنعت هسته ای و به ویژه چرخه سوخت هسته ای است که با برجام ایران بدان دست یافت و ایران هسته ای در برجام و در قطعنامه سازمان ملل به رسمیت شناخته شد.
4-    قابلیت نظام در یک پارچه کردن وظایف مختلف نظام های فرعی: در برجام علیرغم اختلافات بنیادین در میان نهاد های حاکمیتی ، زمانی که توافق صورت گرفت تمام آن ها با دستگاه دیپلماسی که مجری برجام بود همکار ی و هماهنگی های لازم را در دستور کار قرار دادند.
 اما قبل از پاسخ به سئوال جناب عالی در مورد قانون داماتو یا آیسا تاکید می کنم که برجام حداقل کاری که در حوزه اقتصاد انجام داد آن بود که توانست تورم 40 درصدی رابه  8 درصد برساند که کار بزرگی است حتی الگوی مذاکرات برجام در توافق اخیر نفتی میان اعضای اوپک و غیر اوپک نیز به نوعی تکرار گردید.
به نظرم ما نباید به بهانه قانون داماتو برجام را زیر پا گذاریم. در مورد این قانون نباید دچار احساسات جناحی یا گروهی شویم بلکه باید ضمن توجه به متن قانون داماتو  تعارضات آن با متن برجام را مشخص کنیم و راهکار ها و اقدامات  مقتضی و متناسب  با آن را در دستور کار قرار دهیم.  قانون آیسا با موادی از توافق نامه برجام و روح برجام در تعارض است اما آمریکایی ها معتقدند قانون داماتو با برجام در تعارض نیست. تفسیر آن ها آن است که صرفا تحریم های هسته ای شامل برجام می شود. به نظر نقض برجام زمانی اتفاق خواهد افتاد که رئیس جمهور آمریکا بر اساس اختیاراتی که دارد تحریم ها ی وضع شده از سوی کنگره  را هر 6 ماه یک بار متوقف نکند. اوباما باید در اول ژانویه  سال آینده میلادی اجرای تحریم های کنگره را  به مدت 6 ماه متوقف کند  و رئیس جمهور بعدی آمریکا نیز باید به همین روش در ژوئن 2017 به این روش و متوقف کردن تحریم ها ادامه دهد. اگر هر کدام از این دو رئیس جمهور دستور توقف تحریم ها را صادر و ابلاغ نکنند در آن صورت می توان گفت برجام به طور قطع نقض شده است.
     چشم انداز آینده برجام و فرجام آن در  دوره آقای ترامپ چگونه خواهد بود؟
با یک تحلیل روانشناختی از شخصیت ترامپ می توان گفت ایشان شخصی تاجر و تاجر مسلک است و به دنبال منافع اقتصادی و تجاری بیشتر و کسب امتیاز است . ایشان حتی در مذاکراتی که با رئیس جمهور تایوان انجام داد چندین اعلامیه مشترک دو کشور چین و آمریکا را در مورد چین واحد زیر پا گذاشت و در صحبت های اخیرش گفته ما چرا باید چنین کاری را بکنیم ، منافع ما چیست و چین در مقابل به ما چه چیزی می دهد. دیدگاه او دیدگاهی اقتصادی و تجاری است. وزیر خارجه پیشنهادی وی نیز مدیر کمپانی نفتی بوده و دیدی تجاری اقتصادی دارد و روابط نزدیکی نیز با پوتین دارد و در اکتشاف نفت در روسیه  همکاری داشته است. با چینش کابینه آقای ترامپ که ترکیبی از عناصر نظامی و امنیتی تندرو و عناصر اقتصادی و تجاری است شاید بتوان در مورد شخصیت  ترامپ و رفتار های آینده وی نظر داد. البته باید مشخصا بگویم که سیستم و ساختار سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا تابع منابع  سیاست خارجی این کشور است. منابع سیاست خارجی این کشور علاوه بر منابع فردی شامل منابع نظام بین الملل، منابع حکومتی ، اجتماعی و نقش می باشد. اگر آقای ترامپ و کابینه وی  با ویژگی های شخصیتی خود بخواهند بر روند سیاست خارجی تاثیر گذار باشند چهار منبع دیگر آن ها را تعدیل خواهد کرد. ترامپ تا در جایگاه و نقش ریاست جمهوری آمریکا قرار نگیرد برای صحبت ها و ادعا های وی نمی توان ارزش زیادی قائل شد.در نظام بین الملل کنونی ، امروز منطقه دستخوش جنگ ها و درگیری های فرقه ای شدید ی است که امکان تشدید و فراگیر تر شدن آن نیز وجود دارد. هر شخصی که به ریاست جمهوری آمریکا انتخاب شود نمی تواند این ویژگی های نظام بین الملل را نادیده بگیرد و باید خودش را با این نظام تطبیق دهد. در مورد منبع اجتماعی که شامل افکار عمومی و رسانه های جهان می شود نیز  می تواند نقش و تاثیر گذاری فرد در سیاست خارجی آمریکا را تعدیل نماید. به نظر من مناقع ملی آمریکا از دیدگاه  ترامپ با توجه به صحبت هایی که تا کنون کرده  در جهت کسب منافع بیشتر و امتیازات اقتصادی بیشتر از کشور های مختلف جهان از چین گرفته تا ایران و باچاشنی تهدیدات نظامی استوار است.

      چه راهکار هایی برای جلوگیری و مقابله با تحریم های جدید آمریکا وجود دارد؟
دولت ایالت متحده آمریکا هم چنان می خواهد اهرم تحریم ها را علیه ایران حفظ نماید.  باید توجه نمود که برجام تحریم های داخلی آمریکا را مستثنی نموده است. از نقاط قوت برجام لغو 6 قطعنامه تحت فصل هفتم  منشور شورای امنیت و 12 قطعنامه شورای حکام بود که متاسفانه هیچ کدام از منتقدین و مخالفین برجام به آن اشاره هم نمی کنند. موضع گیری احساسی و شعاری علیه برجام نمی تواند ضامن تامین منافع ملی ایران باشد. باید با منطق قوی و تصمیمات عقلایی و در عین حال قاطع و بر اساس اصول و متن برجام  عمل نمود و از اجماع مجدد علیه ایران که خواسته جمهوری خواهان آمریکا و همچنین کشور های مخالف برجام است جلوگیری نمود.پاسخ ایران باید هوشمندانه و متناسب با اقدامات آمریکا باشد . موردی که اخیرا رئیس جمهور محترم اعلام نمودند در مورد پیشران های هسته ای و اقدامات وزارت خارجه کاملا اقدامی متناسب محسوب می شود.
نباید بهانه به دست طرف مقابل داد . ایران می تواند به  دنبال این باشد که تعارض این تحریم ها با متن و روح برجام را در مجامع بین المللی مطرح نماید. مذاکرت با 1+5 بود که یک طرف آن آمریکا بود ، ما باید 5 کشور دیگر را برای حفظ برجام در کنار خود داشته باشیم.مسئول سیاست خارجی اروپا گفته برجام قابل نقض نیست و اخیرا نخست وزیر انگلیس و هم چنین چین در مورد برجام و حفظ آن صحبت نموده اند. قانون 1996 آیسا از همان ابتدا با شکست مواجه شد ، نباید به خاطر این قانون کل برجام را زیر پا گذاریم. باید تلاش کنیم فشار های موجود و بعدی را با اتکا به مردم خنثی نمود و لازم است از سیاسی شدن برجام  و استفاده از آن در بازی های سیاسی و جناحی اجتناب نماییم. زیر سئوال بردن برجام از طرف خودمان در حقیقت بازی کردن در زمین آمریکاست که  می تواند منافع و امنیت ملی  کشور را با مخاطراتی روبرو سازد.

 

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل