هدف مقاله؛ بررسی رفتار سیاسی امریکا و طرف های مقابل امریکا در مناقشه تایوان و اسراییل است. اسراییل کشوریست که امریکا تمام قد برای دفاع از آن به جمهوری اسلامی ایران حمله کرد. مقایسه رفتاری در مناقشه تایوان بین امریکا و چین می تواند کمک کننده به رفتار سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در رابطه با امریکا باشد. اشتراکات و عدم اشتراکات دو مناقشه را بررسی می کنیم.
اشتراکات؛ چین معتقد است تایوان متعلق به کشور چین است و کشور مستقلی نیست. جمهوری اسلامی نیز معتقد است اسراییل در اصل سرزمین فلسطین و اسراییل نباید موجودیت رسمی داشته باشد. چین مناقشات مدیریت شده در اطراف تایوان با امریکا داشته و جمهوری اسلامی ایران نیز مدت هاست با نیروهای نیابتی درگیر جنگ مستقیم با اسراییل و امریکا است. مناقشه ایران با اسراییل بیشتر از مناقشه چین با تایوان مورد توجه جهانیان واقع گردیده و تایوان در مقایسه با اسراییل در ردیف دوم قرار دارد. اذهان عمومی جهان و دولت های منطقه ای در حوزه ی چین و جمهوری اسلامی در حمایت و عدم حمایت از چین و ایران جبهه بندی کردند.
عدم اشتراکات؛ دو کشور چین و امریکا رابطه دیپلماتیک دارند و جمهوری اسلامی ایران و امریکا ندارند. رابطه اقتصادی چین و امریکا یکی از ارکان مهم تجارت جهانی و بین دو کشور است و هر دو سعی می کنند تا کمترین خسارات به روابط تجاری دو کشور وارد شود؛ ولی جنگ تجاری دارند. جمهوری اسلامی ایران هرگونه رابطه تجاری با امریکا را ممنوع کرده است. اقتصاد چین در رقابت اول و دومی با رقیب خود یعنی امریکا قرار دارد و اقتصاد جمهوری اسلامی ایران ورشکسته شده است. دولت چین در مدیریت داخلی و حکومت داری اشراف دارد و جمهوری اسلامی ندارد. چین توانسته تعدادی از کشورهای همسایه را با خود همراه کند و امریکا نیز متقابلا متحدینی در اطراف کشور چین دارد. این در حالیست که همسایه های جمهوری اسلامی ایران در مسیر جداکردن خط خود از جمهوری اسلامی و طرفداری رابطه با اسراییل و امریکا هستند. چین کشوری اتمی با ارتش قوی است و جمهوری اسلامی فقط توان نظامی مقابله موثر دارد. اراده مقابله با امریکا در جمهوری اسلامی ایران بمراتب بیشتر از چین است. دیپلماسی چین در مدیریت بحران بمراتب قوی تر از جمهوری اسلامی ایران است. چین روابطی متوازن با اروپا دارد و جمهوری اسلامی ایران رابطه ای حتی معقول با اروپا ندارد. رتبه چین در آمارهای جهانی در ردیف بیست کشور اول است و جمهوری اسلامی در ردیف های آخر. چین در دیگر قاره ها حضور نظامی و اقتصادی قوی دارد و جمهوری اسلامی فعالیت جهانی قابل ملاحظه ای ندارد. چین می تواند بدون اتکا به دیگر قدرت ها؛ سیاست خارجی مستقل خود را پیش ببرد اما جمهوری اسلامی هرچند بظاهر فعال ولی موثر نیست. چین موسس و مبتکر پیمان های منطقه ای با ابعاد بین المللی است اما جمهوری اسلامی منزوی است و عضویت در پیمان ها شبه نمایشی بیش نیست.
استثنا بودن جمهوری اسلامی ایران؛ همانطور که اشاره شد اراده مقابله با امریکا در مقایسه با چین در جمهوری اسلامی بسیار و افراطی است. چین امریکا را شریک خود در مدیریت جهانی می خواند و البته امریکا پذیرا نیست و چین را رقیب و در مهار چین می کوشد اما جمهوری اسلامی خواهان اخراج امریکا از غرب آسیا است و در مقابل امریکا تاکید بر حضور در غرب آسیا دارد. هرچند ممکن است چین در دیگر کشورها عملیات نفوذ مخفیانه داشته باشد ولی جمهوری اسلامی ایران آشکارا نیروهای نظامی نیابتی در کنار دولت های کشورهای همسایه تشکیل داده است که البته از هیمنه گذشته برخوردار نیستند. چین هیچگاه نتوانسته چه با دیپلماسی یا نظامی تایوان را محدود کند ولی جمهوری اسلامی ایران بقولی بر تعدادی از کشورهای همسایه از جمله سوریه در زمان صدرات بشار اسد و لبنان با حضور نظامی حزب الله در دولت و کشورهای یمن و عراق نه تنها بر شامات و مدیترانه حضور داشته باشد بلکه اسراییل را با خطر ادامه موجودیت تهدید کند. البته این حضور جمهوری اسلامی ایران با همراهی قدرت سخت روسیه برای جمهوری اسلامی ایران همراه بود.
وضعیت فعلی و آسیب شناسی؛ چین کماکان سیاست دیپلماسی و تهدید نظامی علیه تایوان را ادامه می دهد. امریکا و متحدین بخصوص کشور ژاپن جنگ با چین در صورت حمله به تایوان را اعلام کردند اما جمهوری اسلامی ایران مورد تهاجم نظامی مشترک امریکا و اسراییل و قطعا اروپا و ناتو واقع شد. خسارات وارده به جمهوری اسلامی جدی و احتمالا جبران ناپذیر و بسیاری ادامه جنگ بین جمهوری اسلامی ایران از یک سو و متحدین غربی اسراییل از سویی دیگر را محتمل می دانند. چرا اینگونه شد سوال بسیاری از دانش پژوهان و موسسات مطالعاتی و سیاسیون است که باید مورد بررسی واقع گردد. به نظر می رسد از طریق این مقاله و اشاره به اشتراکات و عدم اشتراکات و استثنا بودن جمهوری اسلامی و آسیب شناسی بتوان تا اندازه ای به دلایل ادامه “سیاست خارجی لاکپشتی چین و تبعات” و “سیاست خارجی رجزخوانی جمهوری اسلامی و تبعات” پی برد. باید چگونه زیستن در روابط بین الملل را بصورت تجربی و علمی در راهبرد سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مد نظر قرار دهیم. یکی از نتایج به نظر بنده؛ بی تاثیر بودن و نبودن بمب اتم در معادلات سیاست خارجی است. توجه به مدیریت سیاست داخلی، قدرت اقتصادی و بهره برداری از اهرم اقتصاد، حضور دیپلماتیک حتی در خاک دشمن موثر است. در ضدیت با اسراییل جمهوری اسلامی ایران از حمایت اذهان عمومی جهانی و تعدادی کشورهای غربی برخوردار بود اما توان بهره برداری نداشت و ظاهرا ندارد. جمهوری اسلامی با چهار دهه تلاش برای احیای حقوق فلسطین اقدام کرد و هرچند اذهان عمومی را بیدار و آگاه کرد اما از جمهوری اسلامی بعنوان رهبری و تلاشگر یاد نمیشود. به نظر می رسد باید در رفتار سیاست خارجی تجدید نظر کنیم.
دکترسید وحید کریمی
دیپلمات سابق جمهوری اسلامی ایران
تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل