روز سوم خرداد، بلاشک روز مهمی برای تاریخ ایرانیان است، چون رزمندگان ایران توانستند پس از حدود یک ونیم سال اشغال خرمشهر بدست بعثیان عراق، در عملیات بیت‌المقدس به صورت با شکوه، با حضور نیروهای مردمی در کنار وحدت فرماندهی نظامی، با تکنیک ها و تاکتیک های قابل توجه خرمشهر را در تاریخ ۳ خرداد ۱۳۶۱، آزاد سازند.
با این همه از آن فرصت فوق العاده، که عراق زان پس حاضر شده بود از مناطق عملیاتی شمالی عقب نشینی کرده و وارد گفتگوی صلح با ایران شود، سازمان کنفرانس اسلامی پیشنهاد میانجگری داد و….خوب استفاده نشد و آن نبرد، ۶ سال دیگر ادامه یافت و با نوشیدن جام زهری در سال ۶۷ بالاخره خاتمه یافت. چند درس مهم آن فتح عبارتند از:
۱. رزمندگان ایران از فرصت فتح خرمشهر به جای بهره گیری درست، به غلط، ابتدا میدان نبرد را تا لبنان گسترش دادند (که البته با تذکر امام خمینی این مشی اصلاح شد.) و سپس از استراتژی دفاعی به استراتژی هجومی (ورود به خاک عراق) روی آوردند، که نتیجه اش انگیزه یافتن عراقیان برای دفاع و دریافت حمایت وسیع بعثیان از همسایگان و قدرت های جهانی بود.
۲.مشکل اصلی قابل ملاحظه در تاریخ ایران آن است که ایرانیان هنر جنگ را بهتر از هنر صلح و مذاکره آشنایند؛ بلکه حتی در تاریخ ما نام آوران صلح، همواره مورد بی مهری قرار گرفتند. حتی فردوسی بزرگ در شاهنامه، حرکت بی بدیل و صلح آفرین آرش کمانگیر در عهد منوچهر شاه را ندید و این حماسه ماندگار را (جز چند بیت پراکنده) فاکتور گرفت!و یا در تاریخ معاصر، تلاش های دیپلماتیک و صلح جویانه قوام السلطنه، در خارج کردن نیروهای اتحاد شوروی پس از جنگ دوم جهانی از شمال ایران و ختم غائله تجزیه غرب کشورمان، در رسانه ها و منابع ایرانی، برجسته نشد و….۳.در جنگ رمضان و اتفاقات جاری نیز لازم است از فرصت تاب آوری ۴۰ روزه و یا کنترل تنگه هرمز، برای گفتگو، مذاکره و صلح استفاده بهینه شود، وگرنه با فرصت سوزی و رجز خوانی دور از واقعیات (به ویژه برای همسایگان جنوبی)، دست کم همان سرنوشت، دفاع مقدس پس از فتح خرمشهر تکرار شود: پذیرش خسارت های سنگین و بدون دریافت هیچ خسارت حتی مادی!!! (واقعا پاسخگوی خون ۳ هزار تن از جوانان پاک و رشید ایران تنها در کربلای ۴ کیست؟)۴.فراموش نشود که از زمان فتح خرمشهر بالای ۴۰ سال گذشته است، و هنوز موفق نشدیم این شهر زیبای جنوب کشورمان را به حال و هوای پیش از جنگ بازگردانیم و در برخی مناطق دفاع مقدس (مثلا استان کردستان) پس از ۳۸ سال، هنوز مین های زمان جنگ گردآوری نشدند و تلفات می گیرد!.
دکتر محمد منصور نژاد
خرداد 1405
تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل