بازگشت به تعامل : پروژه جدید اتحادیه اروپا در سیاست خارجی

اتحادیه اروپا به عنوان یکی از بازیگران کلیدی عرصه جهانی، در حال حاضر با چالش‌های امنیتی، سیاسی و ژئوپلیتیکی فراوانی مواجه است.این اتحادیه در بعد از تهاجم روسیه به اوکراین، و برخی تغییر جهت¬های آمریکا در همسویی با اروپا و دلنگرانی ناشی از آن، ضرورت بازنگری و اصلاح سیاست‌های خارجی خود را بیش از گذشته مورد توجه قرار داده است. پروژه RE-EGAGE (تعامل مجدد با همسایگان در شرایط جنگ و تنش‌های ژئوپلیتیکی) در این چارچوب به عنوان یک ابتکار راهبردی طراحی شده است تا اتحادیه اروپا بتواند ضمن بازسازی روایت خود و حفظ اقتدار ژئوپلیتیکی، نفوذ و تأثیرگذاری خود را در مناطق همسایه تقویت کند. این پروژه با تمرکز بر اصلاح سیاست‌های گسترش همکاری و همسایگی، تلاش دارد تاب‌آوری دموکراتیک کشورهای همسایه را ارتقا دهد و در مقابل تهدیدات ترکیبی، از جمله جنگ هیبریدی و دخالت‌های خارجی، مقاومت بیشتری ایجاد کند. به این ترتیب، RE-EGAGE نه تنها به دنبال بازتعریف جایگاه اتحادیه اروپا در عرصه سیاست خارجی است، بلکه می‌کوشد از طریق تقویت ساختارهای حکومتی، جامعه مدنی و اعتماد اجتماعی، شرایطی فراهم آورد تا صدای اروپا در سطح جهانی مستحکم‌تر و مؤثرتر شنیده شود. در واقع، این پروژه بخشی از سیاست گسترده‌تر اتحادیه اروپا برای تثبیت نقش خود برای حفظ جایگاه خویش به عنوان یک قطب قدرت نرم و سخت در نظام بین‌الملل است که با بهره‌گیری از ابزارهای نوین دیپلماسی و سیاست‌گذاری، به دنبال شکل‌دهی نظم جهانی مبتنی بر ارزش‌های دموکراتیک و امنیت پایدار می‌باشد که می¬تواند برای جمهوری اسلامی ایران در پسا جنگ الگوی خوبی باشد.

معرفی مسئله

در دنیای امروز، امنیت، ثبات سیاسی و توسعه دموکراتیک در مناطق همسایه، به ویژه در اطراف اتحادیه اروپا و خاورمیانه، به یک موضوع حیاتی و پیچیده تبدیل شده است. این مسئله نه تنها به دلیل تنش‌های ژئوپلیتیکی و رقابت بازیگران بزرگ جهانی، بلکه به سبب ظهور تهدیدات نوین مانند جنگ‌های هیبریدی، دخالت‌های اطلاعاتی و فشارهای اقتصادی، اهمیت دوچندان یافته است. کشورهای همسایه اروپا و منطقه خاورمیانه، با وجود پتانسیل‌های فراوان، با چالش‌های ساختاری، سیاسی و اجتماعی متعدد روبرو هستند که تهدیدی جدی برای ثبات منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای محسوب می‌شود. این چالش‌ها در قالب ناتوانی در مدیریت بحران‌های داخلی، ضعف نهادهای دموکراتیک، وجود اختلافات قومی و مذهبی و تأثیرگذاری بازیگران خارجی بروز پیدا می‌کنند. ثبات و امنیت در مناطق همسایه، به ویژه در بالکان غربی، اروپای شرقی و خاورمیانه، نه تنها برای کشورهای آن منطقه بلکه برای امنیت و سیاست خارجی اتحادیه اروپا و همچنین کشورهای مجاور آن اهمیت حیاتی دارد. بی‌ثباتی در این مناطق می‌تواند منجر به موج‌های پناهجویی، گسترش تروریسم، افزایش تنش‌های نظامی و بحران‌های انسانی شود که پیامدهای آن فراتر از مرزها خواهد بود. علاوه بر این، تغییرات در نظام‌های سیاسی و اجتماعی این کشورها، نقش تعیین‌کننده‌ای در امنیت منطقه‌ای و شکل‌دهی نظم جهانی آینده دارد.

در این بین تهاجم روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲،به عنوان نقطه عطفی در تحولات ژئوپلیتیکی اروپا و جهان تلقی می¬شود که به شدت معادلات امنیتی، اقتصادی و سیاسی را متحول ساخت. این جنگ، علاوه بر افزایش هزینه‌های دفاعی و یکپارچگی بیشتر اتحادیه اروپا، ضرورت بازنگری در سیاست‌های گسترش همکاری و همسایگی را برجسته کرد. همچنین، جنگ اوکراین نشان داد که تهدیدات نظامی تنها بخشی از چالش‌ها است و جنگ‌های هیبریدی، جنگ اطلاعاتی و فشارهای اقتصادی به عنوان تهدیدات ترکیبی، نقش کلیدی در بی‌ثباتی منطقه ایفا می‌کنند. این تحولات باعث شده است که اتحادیه اروپا تلاش کند تا تاب‌آوری کشورهای همسایه خود را در برابر این تهدیدات افزایش دهد و سیاست‌های خود را به گونه‌ای بازتعریف کند که پاسخگو و انعطاف‌پذیر باشد. کشورهای همسایه اروپا و منطقه خاورمیانه با مجموعه‌ای از چالش‌ها مواجه‌اند که برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

ضعف نهادهای دموکراتیک: بسیاری از این کشورها هنوز در مسیر گذار دموکراتیک هستند و نهادهای سیاسی و قضایی آن‌ها از ثبات و کارآمدی لازم برخوردار نیستند.

نفوذ بازیگران خارجی: از نگاه اروپا،کشورهای روسیه، چین، ترکیه و برخی دیگر از قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی، با سیاست‌ها و اقدامات خود، امنیت و ثبات منطقه‌ای را به خطر انداخته‌اند.

جنگ هیبریدی و اطلاعاتی: استفاده گسترده از ابزارهای جنگ ترکیبی، از جمله تحریم‌های اقتصادی، جنگ رسانه‌ای و عملیات اطلاعاتی، روند دموکراسی‌سازی و امنیت منطقه را تهدید می‌کند.

ناپایداری اجتماعی و اقتصادی: بحران‌های اقتصادی، بیکاری، فساد و نابرابری‌های اجتماعی، زمینه‌ساز نارضایتی‌های گسترده و بی‌ثباتی اجتماعی است.

اختلافات قومی و مذهبی: وجود تنش‌ها و درگیری‌های قومی و مذهبی در برخی از این کشورها، مانع از ایجاد وفاق ملی و توسعه پایدار می‌شود.

از این رو، مسئله اصلی این است که چگونه اتحادیه اروپا می‌تواند در شرایط پیچیده پساجنگ اوکراین و تهدیدات ترکیبی، سیاست‌های خارجی و همسایگی خود را بازتعریف کند تا ضمن حفظ امنیت و ثبات منطقه‌ای، دموکراسی را در کشورهای همسایه تقویت نماید. این موضوع نه تنها برای امنیت اروپا بلکه برای کشورهای دیگر مانند جمهوری اسلامی ایران نیز اهمیت دارد، زیرا بی‌ثباتی در همسایگی می‌تواند پیامدهای امنیتی، اقتصادی و سیاسی گسترده‌ای به همراه داشته باشد. پروژه RE-EGAGE در این چارچوب به عنوان نمونه‌ای پیشرفته و راهبردی مطرح شده که می‌تواند الگوی مناسبی برای سیاست خارجی و دیپلماسی فرهنگی کشورهای مختلف از جمله ایران باشد.

زمینه¬ها و شواهد: معرفی مختصر پروژه، کشورهای مورد مطالعه و یافته¬های پژوهشی

سیاست‌گذاران اتحادیه اروپا در مواجهه با شدیدترین بحران امنیتی در دهه‌های اخیر، مجبور به بازنگری اساسی در سیاست‌های امنیتی خود شده‌اند. اروپا وحدت و عزم غیرمنتظره‌ای را نشان داده است، مجموعه‌ای از تحریم‌ها را علیه روسیه اتخاذ کرده و هزینه‌های دفاع ملی را برای مقابله بهتر با تهدیدات نظامی بالقوه افزایش داده است. این امر همچنین منجر به احیای روند گسترش اتحادیه اروپا شده است. اگرچه این امر تاب‌آوری اتحادیه اروپا در برابر تهدیدات نظامی را به معنای محدود بهبود نمی‌بخشد، اما ممکن است با جنگ ترکیبی مقابله کند، که محتمل‌ترین تهدید پیش روی اتحادیه اروپا و اکثر همسایگان آن است. سیاست همسایگی و فرآیند الحاق نیازمند تعدیل فوری برای ایجاد کشورهای همسایگی قوی و مقاوم است که قادر به مقابله با تهدیدات خارجی، به ویژه تهدیدات ناشی از جنگ هیبریدی باشند. بنابراین،از نگاه سیاستمداران اروپایی بررسی سیستماتیک چگونگی دستیابی به این هدف در شرایط فعلی بدون به خطر انداختن ارزش‌ها و امنیت اتحادیه اروپا ضروری است. از زمان الحاق کریمه به روسیه در سال ۲۰۱۴، درخواست‌های فزاینده‌ای از سوی اتحادیه اروپا برای اتخاذ رویکردی حساس‌تر به شرایط نسبت به همسایگانش مطرح شده است. این پروژه به اتحادیه اروپا کمک می‌کند تا از طریق مطالعه عمیق شش مورد؛ سه مورد در بالکان غربی و سه مورد در همسایگی شرقی ، بهترین روش برای دستیابی به این هدف را تعیین کند.

پروژه RE-EGAGE به دنبال کمک به اتحادیه اروپا برای تجدید تعامل خود با همسایگان درگیر در منازعه و تنش‌های ژئوپلیتیکی فزاینده است. هدف پروژه اصلاح سیاست‌های خارجی اتحادیه اروپا، از جمله استراتژی‌های گسترش و همسایگی، برای افزایش اهرم ژئوپلیتیکی و ترویج دموکراسی است. این پروژه شش کشور نامزد : آلبانی، بوسنی و هرزگوین، صربستان، گرجستان، مولداوی و اوکراین را با تمرکز بر درس‌هایی از تلاش‌های گذشته برای دموکراتیزه کردن، چالش‌های بازیگران خارجی و افزایش تاب‌آوری اتحادیه اروپا در برابر تهدیدات ترکیبی مورد مطالعه قرار داده است.

در طول مرحله اول خود، RE-EGAGE پیشرفت قابل توجهی در زمینه‌های تحقیقاتی متعدد داشته است. این پروژه مبانی مفهومی و روش‌شناختی قوی ایجاد کرده و چارچوبی ساختارمند برای مطالعه ترویج دموکراسی و تاب‌آوری در رژیم‌های ترکیبی ارائه داده است. یکی دیگر از دستاوردهای مهم کار بر روی این پروژه در نگاه مدیران آن، تحلیل سیاست است، که در آن مطالعات پیشینه در مورد سیاست‌های اتحادیه اروپا نسبت به این دو منطقه( بالکان و اروپای شرقی)، شکاف‌ها و فرصت‌های بهبود را شناسایی می‌کند. این مطالعات چگونگی تکامل استراتژی‌های اتحادیه اروپا را ارزیابی کرده و راه‌هایی را برای افزایش اثربخشی آنها در چشم‌انداز ژئوپلیتیکی امروز پیشنهاد می‌دهند. در گزارشات مختلف از روند انجام پروژه بیان شده است که تحقیقات میدانی در آلبانی، بوسنی و هرزگوین و صربستان به خوبی در حال انجام است. نظرسنجی‌های ادراکی، مصاحبه‌های تخصصی و گروه‌های متمرکز در حال جمع‌آوری بینش در مورد نگرش‌های محلی نسبت به دموکراسی، تعامل اتحادیه اروپا و بازیگران خارجی هستند. این تلاش‌های تجربی، توصیه‌های سیاستی را شکل خواهند داد. این پروژه همچنین انتشار و اطلاع‌رسانی را در اولویت قرار داده و از طریق یک وب‌سایت به‌روز شده، پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی و کارگاه‌های سیاست‌گذاری هدفمند، مطالب و دستاوردها را در اختیار مخاطبان قرار می¬دهد.

همچنین در گزارش¬های دیگر بیان شده است که RE-EGAGE با معرفی دیدگاه‌های نظری جدید در مورد رژیم‌های ترکیبی و آسیب‌پذیری آنها در برابر نفوذ خارجی، دانش را فراتر از تحقیقات موجود پیش می‌برد و تلاش دارد درک ساختارهای حکومتی در کشورهای در حال گذار و آسیب‌پذیری‌های آنها در برابر فشارهای غیردموکراتیک را اصلاح نماید. یکی از دستاوردهای کلیدی آن، تحلیل آن از مدل‌های در حال تکامل گسترش اتحادیه اروپا و ارتقای دموکراسی است. رویکردهای قبلی برای درک کامل پیچیدگی‌های رژیم‌های ترکیبی با مشکل مواجه بوده‌اند. RE-EGAGE این محدودیت‌ها را به طور انتقادی ارزیابی می‌کند و چارچوب جایگزینی را پیشنهاد می‌دهد که ارتقای دموکراسی مبتنی بر تاب‌آوری را در اولویت قرار می‌دهد و بر اعتماد اجتماعی به عنوان دفاعی در برابر فشارهای خارجی و بی‌ثباتی داخلی تأکید می‌کند. تحلیل ژئوپلیتیکی این پروژه، تکنیک‌های پیش‌بینی و سناریوسازی را ادغام می‌کند و دیدگاهی آینده‌نگر در مورد بازیگران رقیب (مانند روسیه، چین، ایالات متحده و ترکیه) ارائه می‌دهد. RE-EGAGE با ترکیب نظرسنجی‌های ادراکی در مقیاس بزرگ با مطالعات موردی کیفی، داده‌های تجربی غنی‌ایی را تولید کرده است که ظرافت‌های نگرش‌های دموکراتیک و مداخلات خارجی را به تصویر می‌کشد. یک یافته کلیدی نشان می‌دهد که رژیم‌های ترکیبی به یک استراتژی گسترش سازگارتر نیاز دارند، استراتژی‌ایی که پیچیدگی‌های ساختاری آنها و نقش نهادهای غیررسمی را تصدیق کند. علاوه بر این، RE-EGAGE با شناسایی شکاف‌های موجود در رویکردهای اتحادیه اروپا، به نوآوری در سیاست‌گذاری کمک می‌کند. تحقیقات این پروژه، اصلاحات ملموسی را برای افزایش اثربخشی و سازگاری پیشنهاد می‌دهد و تضمین می‌کند که تعامل اتحادیه اروپا در بحبوحه عدم قطعیت ژئوپلیتیکی همچنان قوی باقی بماند. یک بینش مهم این است که تلاش‌های اتحادیه اروپا برای ترویج دموکراسی فراتر از اصلاحات نهادی است و تلاش دارد تا جامعه مدنی و بازیگران مردمی را درگیر کند. این امر شامل تقویت سازوکارهای مبتنی بر اعتماد است که به چندپارگی اجتماعی رسیدگی می‌کند و اعتماد عمومی به حکومت دموکراتیک را افزایش می‌دهد.

یافته‌های کلیدی پروژه عبارتند از:

رژیم‌های ترکیبی و آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر نفوذ خارجی نیازمند استراتژی‌های گسترش سازگارتر و متناسب با ساختارهای غیررسمی هستند.

تقویت جامعه مدنی و اعتماد اجتماعی به عنوان ابزارهای مؤثر مقابله با فشارهای خارجی و بی‌ثباتی داخلی اهمیت فراوان دارد.

اصلاح سیاست‌های گسترش تعامل و همکاری باید فراتر از تغییرات نهادی باشد و مشارکت فعال بازیگران مردمی را در اولویت قرار دهد.

تحلیل ژئوپلیتیکی پروژه، نقش و فعالیت بازیگران خارجی نظیر روسیه، چین، ترکیه و ایالات متحده را در منطقه روشن ساخته و ضرورت انعطاف‌پذیری سیاست خارجی اتحادیه اروپا را تأکید می‌کند.

پروژه با ارائه توصیه‌های مبتنی بر شواهد، مسیر اصلاحات لازم برای افزایش اثربخشی و انطباق سیاست‌های اتحادیه اروپا را مشخص می‌سازد.

تحلیل سیاسی: نقاط قوت و ضعف

پروژه RE-EGAGE به عنوان یک واکنش راهبردی و نوآورانه به تحولات ژئوپلیتیکی پس از تهاجم روسیه به اوکراین، بازتعریف سیاست خارجی و همسایگی اتحادیه اروپا را در اولویت قرار داده است. این پروژه، ضمن تأکید بر اهمیت تقویت تاب‌آوری دموکراتیک در کشورهای همسایه، تلاش می‌کند تا از طریق اصلاح سیاست‌های گسترش تعامل و همسایگی، نفوذ و اهرم ژئوپلیتیکی اروپا را در مواجهه با تهدیدات ترکیبی (از جمله جنگ هیبریدی، عملیات اطلاعاتی و فشارهای اقتصادی) افزایش دهد.

نقاط قوت:

پروژه RE-EGAGE با بهره‌گیری از داده‌های میدانی، مطالعات موردی و تحلیل‌های ژئوپلیتیکی، چارچوبی علمی و مستدل برای اصلاح سیاست‌های اتحادیه اروپا فراهم کرده است که قابلیت انطباق با شرایط پیچیده و متغیر منطقه‌ای را دارد.

توجه ویژه به نقش جامعه مدنی و اعتماد اجتماعی به عنوان ابزارهای مقابله با نفوذ خارجی و بی‌ثباتی داخلی، نشان‌دهنده رویکرد جامع و چندبعدی پروژه است که فراتر از اصلاحات نهادی صرف می‌رود.

تلفیق قدرت نرم و سخت در سیاست‌گذاری، این امکان را می‌دهد که اتحادیه اروپا در شرایط بحران، ضمن حفظ انسجام داخلی، به صورت فعال و مؤثر در عرصه بین‌الملل حضور داشته باشد.

تمرکز بر رژیم‌های ترکیبی و درک پیچیدگی‌های ساختاری و نقش نهادهای غیررسمی، باعث شده است تا سیاست‌های گسترش اتحادیه اروپا واقع‌بینانه‌تر و مؤثرتر طراحی شود.

نقاط ضعف و چالش‌ها:

رقابت شدید بازیگران خارجی نظیر روسیه، چین و ترکیه در مناطق همسایه، فضای سیاسی و امنیتی را به شدت پیچیده و نامطمئن ساخته و اجرای سیاست‌های اصلاحی را دشوار می‌کند.

برخی محدودیت‌ها و حساسیت‌های سیاسی داخلی در کشورهای هدف و همچنین درون اتحادیه اروپا می‌تواند مانع از اجرای کامل توصیه‌ها و اصلاحات شود.

تاب‌آوری نهادهای دموکراتیک در برخی کشورهای همسایه هنوز ضعیف است و فرآیندهای دموکراتیزاسیون با کندی و مقاومت‌های جدی مواجه است.

تعامل میان سیاست‌های بلندمدت و فشارهای کوتاه‌مدت امنیتی و اقتصادی، چالشی جدی در به‌کارگیری مؤثر سیاست‌های گسترش و همسایگی محسوب می‌شود.

پروژه RE-EGAGE به روشنی نشان می‌دهد که سیاست خارجی موفق در شرایط کنونی، باید انعطاف‌پذیر، مبتنی بر داده‌های دقیق و مشارکت فعال جامعه مدنی باشد. این رویکرد، بر خلاف سیاست‌های سنتی که بر ابزارهای رسمی و نهادی تکیه داشت، به دنبال ترکیب بازیگران دولتی و غیردولتی، و تقویت اعتماد اجتماعی برای مقابله با فشارهای خارجی است. همچنین، تحلیل ژئوپلیتیکی پروژه، تأکید می‌کند که قدرت‌های رقیب با استفاده از جنگ‌های ترکیبی، تلاش دارند نفوذ خود را گسترش دهند و این امر نیازمند پاسخ‌های دقیق، چندجانبه و هماهنگ است.

جمع بندی

پروژه RE-EGAGE به عنوان یک ابتکار استراتژیک و نوآورانه، در واکنش به تغییرات ژئوپلیتیکی و چالش‌های امنیتی ناشی از جنگ روسیه علیه اوکراین، تلاش می‌کند سیاست خارجی اتحادیه اروپا را در جهت افزایش نفوذ و بازسازی روایت خود در میان همسایگان بازتعریف کند. این پروژه با تمرکز بر اصلاح سیاست‌های گسترش تعامل و همسایگی، علاوه بر تقویت تاب‌آوری دموکراتیک کشورهای همسایه در برابر تهدیدات ترکیبی و جنگ هیبریدی، به دنبال تثبیت موقعیت اتحادیه اروپا به عنوان یک بازیگر تأثیرگذار جهانی است. استفاده از رویکردهای تحلیلی پیشرفته، نظرسنجی‌های میدانی و مطالعات موردی، RE-EGAGE ابزارهای علمی و سیاستی لازم را برای مقابله با فشارهای خارجی و تقویت نهادهای دموکراتیک فراهم می‌کند.

این پروژه نشان می‌دهد که حفظ و ارتقای قدرت نرم و سخت اتحادیه اروپا نیازمند بازنگری در استراتژی‌های گسترش تعامل و همسایگی است که علاوه بر اصلاحات نهادی، باید به تقویت جامعه مدنی، اعتماد اجتماعی و مشارکت مردمی توجه ویژه داشته باشد. همچنین، این مدل شاید بتواند به عنوان چارچوبی برای مواجهه با چالش‌های مشابه در سایر مناطق جهان باشد و به عنوان الگویی برای کشورهایی که در شرایط پس از جنگ یا تنش‌های ژئوپلیتیکی قرار دارند، مورد استفاده قرار گیرد.

تحریریه مجله ایرانی روابط بین الملل