با خرسندی، گروه تخصصی «فرهنگ و رسانه» در چارچوب فعالیت‌های علمی و تحلیلی مجله ایرانی روابط بین‌الملل آغاز به کار می‌کند. تأسیس این گروه، برخاسته از درک اهمیت فزاینده فرهنگ، ارتباطات و رسانه‌ها در فهم تحولات سیاسی، اجتماعی و بین‌المللی جهان معاصر است. در روزگاری که مرز میان سیاست داخلی و سیاست خارجی، واقعیت و بازنمایی، قدرت سخت و قدرت نرم، و ارتباطات ملی و فراملی بیش از پیش درهم‌تنیده شده است، مطالعه فرهنگ و رسانه دیگر موضوعی حاشیه‌ای در روابط بین‌الملل به‌شمار نمی‌آید؛ بلکه به یکی از ارکان اساسی تحلیل قدرت، هویت، امنیت، افکار عمومی و دیپلماسی تبدیل شده است.
مدیریت گروه «فرهنگ و رسانه» بر عهده دکتر مریم خالقی‌نژاد است. حضور ایشان در مدیریت این گروه، نویدبخش شکل‌گیری فضایی علمی، پویا و چندرشته‌ای برای بررسی پیوندهای میان فرهنگ، رسانه، سیاست و روابط بین‌الملل است. انتظار می‌رود این گروه با بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و مدیریتی دکتر خالقی‌نژاد، و نیز با جلب مشارکت استادان، پژوهشگران، روزنامه‌نگاران، فعالان فرهنگی و دانشجویان، به بستری معتبر برای گفت‌وگوی علمی، تولید محتوای تحلیلی و طرح پرسش‌های نو در حوزه فرهنگ و رسانه تبدیل شود.
جهان امروز را نمی‌توان بدون توجه به نقش رسانه‌ها فهم کرد. رسانه‌ها صرفاً ابزار انتقال خبر نیستند؛ آن‌ها در شکل‌دهی به ادراک عمومی، برجسته‌سازی مسائل، ساختن تصویر از «خود» و «دیگری»، تعریف تهدیدها و فرصت‌ها، و حتی جهت‌دهی به تصمیم‌سازی‌های سیاسی و بین‌المللی نقش‌آفرینی می‌کنند. از شبکه‌های خبری جهانی تا پلتفرم‌های اجتماعی، از سینما و مستند تا بازی‌های رایانه‌ای، از موسیقی و ادبیات تا تبلیغات سیاسی و ارتباطات راهبردی، همه و همه در ساختن واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی سهم دارند. از همین رو، گروه فرهنگ و رسانه می‌کوشد با نگاهی تحلیلی، انتقادی و مسئله‌محور، ابعاد گوناگون این تحولات را مورد بررسی قرار دهد.
یکی از محورهای اصلی فعالیت این گروه، مطالعه رسانه و روابط بین‌الملل است. چگونگی بازنمایی جنگ‌ها، بحران‌های سیاسی، مهاجرت، تحریم‌ها، منازعات منطقه‌ای و رقابت قدرت‌های بزرگ در رسانه‌ها، از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در قالب مقالات تحلیلی و نشست‌های تخصصی پیگیری شود. رسانه‌ها در بسیاری از موارد تنها روایتگر رویدادها نیستند، بلکه خود به بازیگرانی مؤثر در روند تحولات تبدیل می‌شوند؛ بازیگرانی که با انتخاب واژگان، تصاویر، منابع خبری و چارچوب‌های تفسیری، بر ذهنیت مخاطبان و حتی بر دستور کار سیاست خارجی دولت‌ها اثر می‌گذارند.
دیپلماسی عمومی، دیپلماسی فرهنگی و قدرت نرم از دیگر حوزه‌های مهم مورد توجه گروه فرهنگ و رسانه خواهد بود. در شرایطی که رقابت میان کشورها تنها در عرصه‌های نظامی و اقتصادی جریان ندارد، توانایی یک جامعه برای معرفی فرهنگ، ارزش‌ها، میراث تاریخی، دستاوردهای علمی و روایت ملی خود، نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای جایگاه بین‌المللی آن ایفا می‌کند. بررسی ابزارها و ظرفیت‌های دیپلماسی فرهنگی ایران، نقش نهادهای فرهنگی در ارتباط با جوامع دیگر، فرصت‌های همکاری فرهنگی منطقه‌ای و بین‌المللی، و تجربه کشورهای مختلف در بهره‌گیری از قدرت نرم، می‌تواند به غنای علمی و کاربردی مباحث این گروه کمک کند.
گروه «فرهنگ و رسانه» همچنین به بررسی افکار عمومی و ارتباطات سیاسی خواهد پرداخت. افکار عمومی در جهان شبکه‌ای امروز، تنها مخاطب منفعل پیام‌های سیاسی نیست؛ بلکه در تولید، بازنشر، نقد و تغییر روایت‌ها نیز مشارکت دارد. شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های دیجیتال، امکان ظهور صداهای تازه، کنشگری شهروندی، سازمان‌دهی اجتماعی و شکل‌گیری جنبش‌های فراملی را فراهم کرده‌اند؛ اما در عین حال، زمینه گسترش اطلاعات نادرست، عملیات روانی، نفرت‌پراکنی، قطبی‌شدن اجتماعی و دست‌کاری افکار عمومی را نیز پدید آورده‌اند. تحلیل علمی این دوگانه و بررسی پیامدهای آن برای جامعه، سیاست و امنیت، از مأموریت‌های مهم این گروه به‌شمار می‌آید.
محور مهم دیگر، فضای مجازی، پلتفرم‌ها و فناوری‌های ارتباطی نوین است. توسعه هوش مصنوعی، کلان‌داده‌ها، الگوریتم‌ها، واقعیت مجازی، فناوری‌های تولید محتوا و رسانه‌های تعاملی، چشم‌انداز ارتباطات انسانی و سیاسی را دگرگون ساخته است. امروزه پرسش‌هایی اساسی درباره حکمرانی پلتفرم‌ها، حاکمیت داده، اخلاق هوش مصنوعی، امنیت اطلاعات، سواد رسانه‌ای، حقوق کاربران و مرزهای آزادی بیان مطرح است. گروه فرهنگ و رسانه می‌تواند با گردهم‌آوردن دیدگاه‌های ارتباطی، حقوقی، سیاسی، جامعه‌شناختی و فناوری‌محور، به فهم بهتر این مسائل پیچیده و ارائه تحلیل‌های روزآمد کمک کند.
جنگ روایت‌ها، امنیت فرهنگی و ارتباطات راهبردی نیز در کانون توجه فعالیت‌های این گروه قرار دارد. در بسیاری از منازعات معاصر، رقابت بر سر تصرف سرزمین یا منابع، با رقابت بر سر روایت، معنا و مشروعیت همراه است. دولت‌ها، سازمان‌های بین‌المللی، رسانه‌های فراملی، شرکت‌های فناوری و گروه‌های اجتماعی می‌کوشند روایت خود را از رخدادها تثبیت کنند و بر ادراک مخاطبان اثر بگذارند. بررسی سازوکارهای جنگ شناختی، عملیات اطلاعاتی، اقناع سیاسی، تبلیغات، مدیریت بحران رسانه‌ای و راهبردهای مقابله با اخبار جعلی، می‌تواند از جمله زمینه‌های تولید مقاله و برگزاری نشست‌های تخصصی باشد.
در کنار این مباحث، گروه فرهنگ و رسانه به موضوع هویت، حافظه تاریخی و بازنمایی فرهنگی نیز توجه ویژه خواهد داشت. هویت‌های ملی، قومی، دینی، زبانی و منطقه‌ای، در فرایندهای فرهنگی و رسانه‌ای ساخته، بازتولید و گاه به چالش کشیده می‌شوند. آثار هنری، ادبی، سینمایی و رسانه‌ای می‌توانند در حفظ حافظه جمعی، بازخوانی تاریخ، تقویت همبستگی اجتماعی و معرفی تصویر یک ملت در جهان نقش مهمی ایفا کنند. مطالعه بازنمایی ایران، منطقه غرب آسیا و جهان اسلام در رسانه‌های بین‌المللی، و نیز تحلیل چگونگی بازتاب فرهنگ ایرانی در عرصه جهانی، از جمله موضوعات مهم و قابل پیگیری در این حوزه است.
این گروه از انتشار مقالات تحلیلی، یادداشت‌های علمی، گفت‌وگو با صاحب‌نظران، نقد کتاب و فیلم، گزارش‌های رصد رسانه‌ای، ترجمه متون مهم، پرونده‌های موضوعی و یادداشت‌های سیاستی استقبال می‌کند. معیار اساسی در انتخاب و انتشار آثار، برخورداری از دقت علمی، استناد مناسب، پرهیز از کلی‌گویی، توجه به ابعاد مسئله‌محور و ارائه تحلیل‌هایی است که بتوانند برای جامعه دانشگاهی، پژوهشگران، سیاست‌گذاران و مخاطبان عمومیِ علاقه‌مند مفید باشند.
برگزاری نشست‌های علمی و میزگردهای تخصصی نیز بخش مهمی از برنامه‌های گروه فرهنگ و رسانه خواهد بود. این نشست‌ها می‌توانند به موضوعاتی همچون نقش رسانه در بحران‌های بین‌المللی، آینده دیپلماسی عمومی، هوش مصنوعی و تحول روزنامه‌نگاری، سیاست‌گذاری فرهنگی، رسانه‌های اجتماعی و افکار عمومی، سواد رسانه‌ای، تصویر ایران در رسانه‌های جهانی، سینما و روابط بین‌الملل، یا فرهنگ و امنیت ملی اختصاص یابند. حضور هم‌زمان استادان دانشگاه، پژوهشگران ارتباطات، متخصصان روابط بین‌الملل، اهالی رسانه و مدیران فرهنگی در این نشست‌ها، امکان گفت‌وگویی غنی و مبتنی بر تجربه و دانش را فراهم خواهد ساخت.
گروه «فرهنگ و رسانه» بر این باور است که فهم دقیق روابط بین‌الملل بدون شناخت زبان، تصویر، روایت، هویت و سازوکارهای ارتباطی ممکن نیست. این گروه می‌کوشد در فضایی علمی و گفت‌وگومحور، زمینه‌ای برای تحلیل عمیق‌تر تحولات فرهنگی و رسانه‌ای فراهم آورد و از رهگذر آن، به تقویت دانش عمومی و تخصصی در این عرصه یاری رساند.
دکتر عزیز، مجله ایرانی روابط بین‌الملل از همه استادان، پژوهشگران، دانشجویان، نویسندگان، اصحاب رسانه و فعالان فرهنگی دعوت می‌کند تا با ارسال آثار و مشارکت در نشست‌ها و برنامه‌های علمی گروه «فرهنگ و رسانه»، در شکل‌گیری این فضای تازه سهیم باشند. امید است این گروه با مدیریت دکتر مریم خالقی‌نژاد، به یکی از کانون‌های معتبرِ تحلیل، گفت‌وگو و تولید اندیشه در زمینه فرهنگ، رسانه و روابط بین‌الملل تبدیل شود.
دکتر امیر هوشنگ میرکوشش
مدیر مسئول مجله ایرانی روابط بین الملل